در این نوشتار ابتدا از مدارس حدیثی عصر علی بن ابراهیم قمی سخن به میان آمده و سپس به معرفی اساتید، شاگردان و طبقه او پرداخته شده و به دنبال آن، تفسیر القمی معرفی شده و گفته شده که تمامی این کتاب، از علی بن ابراهیم نبوده و نیمی از آن را یکی از شاگردش تدوین کرده است و با شواهدی به اثبات آن پرداخته شده و از ثقه بودن راويان احاديث آن تفسير سخن به ميان آمده است.

کلید واژه‌ها: تفسیر القمی، علی بن ابراهیم، اساتید، شاگردان.

درآمد

علم حدیث در دو قرن دوم و سوم هجری، در نتیجه تلاش‌های فراوان حافظان و راویان حدیث ـ که در راه فراگیری، تدوین، ضبط و پیرایش آن سختی‌ها را بر خود هموار کردند و پرچم آن را برافراشته داشتند ـ درخشش شگفتی یافت. آنان در این عصر آثار ارزشمندی از خود به یادگار نهادند که چراغ راه گروه‌های واپسین شد و علی بن ابراهیم قمی یکی از ایشان است. بهتر است، قبل از سخن گفتن دربارة شخصیت علی بن ابراهیم قمی، نکاتی به عنوان مقدمه طرح شود.

شیعیان در آن عصر مراکز مهم حدیثی چندی داشتند که عبارت بودند از:

١. عراق، بویژه کوفه؛ در آن حوزه حدیثی صدها محدث به سر می‌بردند که حدیث را از پیامبر٦ و وصی او و سایر ائمه: بعد از ایشان فرا گرفته و آن را از عصری به عصر دیگر منتقل می‌ساختند.

شاهد این مدعا، گفتار حسن بن علی بن زیاد وشاء (از اصحاب امام رضا٧) خطاب به احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی است:

من در این مسجد (مسجد کوفه) نهصد شیخ را مشاهده کردم که همگی آنها می‌گفتند: جعفر بن محمد٨ به من فرمود.[٢]

[١] از مراجع تقليد و استاد و محقق حوزه علمیه قم.

[٢] از مراجع تقليد و استاد و محقق حوزه علمیه قم.