شیعه كسانی هستند كه از علی پیروی كردند و معتقد به امامت و خلافت وی هستند و این امامت را از طریق نص و وصیت، جلی یا خفی، می‌دانند. شیعه معتقدند كه امامت از فرزندان علی خارج نمی‌شود و اگر چنین شد، یا به دلیل ظلم دیگران است و یا امام تقیه كرده است. امامت قضیۀ مصلحتی نیست كه به اختیار مردم باشد و آنان امام را نصب كنند، بلكه امامت از اصول و اركان دین است و بر پیامبران شایسته نیست كه از آن اغفال كنند یا آن را به مردم واگذارند. از اعتقادات عام شیعیان وجوب تعیین امام و تنصیص بر امامت، عصمت انبیاء و ائمه از همۀ كبایر و صغاير، تولى و تبری در قول و فعل و عقد، مگر در حال تقیه است.[٢]

در این‌باره كه آغاز پیدایش شیعه، به عنوان پیروان امام علی٧، از چه زمانی است، نظریات گوناگونی بیان شده است[٣]. شیعیان، اغلب ظهور این مذهب را به وفات پیامبر اكرم٦ و حتی زمان حیات آن حضرت می‌دانند. سعد قمی می‌نویسد:

اولین فرقه از فرق اسلامی فرقۀ شیعه است كه پیروان علی‌بن ابی‌طالب در زمان حیات پیامبر٦ و بعد از آن بودند و آنان به دلبستگی به علی٧ و قول به امامت معروف هستند.

وی اولین شیعیان را چنین برمی‌شمرد: مقداد بن أسود، عماربن یاسر، أبوذر وسلمان[٤]. یعقوبی در تاریخ خود از تعدادی نام می‌برد كه از بیعت با ابوبكر سرباز زدند و به علی٧ تمایل داشتند: عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، أبوذر غفاری، عماربن یاسر، براء بن عازب و أبیّ بن كعب.[٥] روایات مربوط به ظهور تشیع در زمان رسول اكرم٦ آن‌قدر زیاد است كه سید حامد حسین كتاب مشهور خود، عبقات الأنوار را از آن پر كرده است[٦]. در كتاب الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة بسیاری از صحابه‌ای كه به امیر مؤمنان علی٧ إرادت و علاقه داشته‌اند، جمع‌آوری شده‌اند.[٧]

باید توجه داشت كه ذكر الفاظی همانند «شیعة علی» در سخنان پیغمبر اكرم٦ به معنای شیعۀ اصطلاحی نیست، بلكه لفظ «شیعة» در زمان آن حضرت و حتی تا مدت‌ها بعد، به معنای لغوی آن به

[١]. لغت‌نامۀ دهخدا، ج١٤، ص٢١٣٨٤.

[٢]. همان.

[٣]. تاج العروس، ج‌٥، ص‌٤٠٥؛ لسان العرب، ج٧، ص‌٢٥٨.

[٤]. سوره قصص، آیه١٥.

[٥]. مقدمه ابن خلدون، ص١٩٠.

[٦]. الملل والنحل، ج١، ص‌١٤٦ـ١٤٧.

[٧]. نشأة التشیع، ص٢٥ـ ٧٨؛ الشیعة فی التاریخ، ص٣٩ـ٤٤.