علاوه بر این، یاران مخلص امیر مؤمنان چون مالك اشتر نیز به وصایت و امامت آن حضرت تصریح كرده‌اند. مالك در سخنان خود در هنگام بیعت با امیر مؤمنان علی٧ ایشان را «وصیّ الأوصیاء و وارث علم الأنبیاء» خوانده است[١]. صعصعه، از آن حضرت به «الولیّ التقیّ الجواد ...»[٢] یاد كرده و سودۀ همدانی، از زنان شجاع قبیلۀ همدان، عبارات «الإمام، أخو النبیّ، علم الهدی و منارة الإیمان»[٣] را در وصف ایشان به كار برده است.

از سوی دیگر، بیشتر یاران امیر مؤمنان در كوفه بودند و می‌توان دریافت كه ریشه‌های تشیع اعتقادی در كوفه از آغاز و پیش از اقامت علی٧ وجود داشته است، ولی این نهال سال‌ها بعد به درخت تنومند شیعه تبدیل شد.

بیداری مردم كوفه پس از شهادت امام حسین٧

در زمان امام حسن٧ شیعیان آن حضرت همچنان گروهی معترض بودند كه حكومت امام علی٧ را پذیرفته و با گرایش عثمانی مخالف بودند، اما هنوز دو خلیفۀ نخست را بر دیگر صحابه تفضیل می دادند. ابن‌شوذب از لیث ‌بن أبی سلیم (ت ١٤٣ ق) نقل می كند كه وی گفت:

شیعیان نخستین را در كوفه درك كردم و آنان هیچ كس را بر أبوبكر و عمر تفضیل نمی‌دادند.[٤]

معاویه پس از صلح با امام حسن٧ زیاد بن سمیه را به حكومت كوفه گماشت. زیاد كه شیعیان را خوب می‌شناخت، آنها را تحت نظر قرار می‌داد یا به قتل می‌رسانید. در همین زمان «حُجر بن عَدیّ» و یارانش به سبب سرباز زدن از لعن علی بن ابی‌طالب٧ و خروج بر حاكم مسلمانان به شهادت رسیدند و پس از آن شعار «لا صلاة إلا بلعن أبی تراب» بر همه جا سایه افكند[٥]. امام حسن٧ در این زمان برای حفظ خون شیعیان دست به حركت نزدند و در جواب آنها كه به صلح معترض بودند، فرمود:

... فصالحت بقیاً علی شیعتنا خاصّة من القتل.[٦]

شیعیان خالص در این زمان بسیار اندك بودند و دیگر اطرافیان تنها تمایلات علوی داشتند[٧]. حتی عده‌ای از همین اطرافیان بودند كه بر امام٧ حمله برده و ایشان را مجروح كردند و پس از این‌که امام

[١]. تاریخ مدینة دمشق، ج٤٢، ص٤١.

[٢]. وقعه صفین، ص٣٣٨

[٣]. الامام الصادق ٧ والمذاهب الاربعه، ج١، ص٢٣٨.

[٤]. همان، ج٦، ص٣٩٤ـ٣٩٦؛ موسوعة الإمام علی بن أبی‌طالب ٧، ج٨، فصل ششم: «علی عن لسان أصحاب النبی»؛ مواقف الشیعة، ج١ـ٣.

[٥]. تاریخ یعقوبی، ج٢، ص١٧٩.

[٦]. مواقف الشیعة، ج٢، ص٣١٦؛ موسوعة الإمام علی بن أبی‌طالب ٧، ج٨، ص٣٦٤.

[٧]. بلاغات النساء، ص٣٠.