تنها پس از شهادت امام حسین٧ و یارانش ـ كه بیشتر این عده نیز كوفی بودند، از جمله: حبیب بن مظاهر، زهیر بن قین، عمرو بن خالد صیداوی، مجمع العائذی و فرزندش، جنادة بن حارث سلمانی، نافع بن هلال، عمرو بن قرضة بن كعب أنصاری، یزیدبن مهاصر، عبدالله بن عمیر كلبی و... بود كه شیعیان كوفه به خود آمدند. در این هنگام شیعه رسماً اعلام موجودیت كرد و در منزل سلیمان بن صُرَد خُزاعی جمع شدند و او را به عنوان رهبر قیام برگزیدند. در كتب تاریخی از وی با عنوان «شیخ الشیعة»[٢] یاد شده است و این نشان‌دهندۀ خاص شدن این اسم برای شیعیان است.

در زمان امام سجاد٧ اغلب شیعیان در مكه و مدینه بودند و كوفه كه مركز گرایش‌های شیعی بود، از طرف حاكمان به شدت مورد حمله قرار می‌گرفت و عدّۀ اندكی از شیعیان باقی مانده در این شهر جرأت ابراز وجود نداشتند. در این زمان با پدید آمدن نهضت توابین و نهضت مختار انحرافاتی در عقاید شیعیان به وجود آمد و فرقۀ كیسانیه از مسیر تشیع جدا شد. امام سجاد ٧ علیه غلات موضع‌گیری كردند و این نشان دهندۀ وجود انحراف در میان شیعيان عراق است. ایشان خطاب به گروهی از مردم عراق فرمودند:

أحبّونا حبّ الإسلام و لا ترفعونا فوق حدّنا.[٣]

همچنین أبو خالد كابلی، از یاران نزدیك امام سجاد٧، از آن حضرت نقل می‌كند:

إنّ قوماً من شیعتنا سیحبّونا حتى یقولوا فینا ما قالت الیهود فی عزیر وما قالت النصارى فی عیسى بن مریم، فلاهم منا ولا نحن منهم.[٤]

اولین قدم‌های فقهی شیعه در این زمان و توسط این امام بزرگوار برداشته شد. امام سجاد ٧ جملۀ «حیّ علی خیر العمل» را در أذان می‌آورد و وقتی مورد اعتراض قرار گرفت، فرمود:

هو الأذان الأوّل.[٥]

شکل‌گیری نخستین مکتب حدیثی شیعه

آغاز شکل‌گیری اولین مکتب حدیثی شیعه را نمی‌توان به تاریخ ورود امیرالمؤمنین على٧ به كوفه بازگرداند، زیرا در این دوران، گرچه سخنان پربار امیرالمؤمنین و موضع‌گیری‌های آن حضرت در مسائل

[١]. الأخبار الطوال، ص٢١٧.

[٢]. تاریخ یعقوبی، ج٢، ص٢٢٨.

[٣]. تاریخ بغداد، ج١، ص٢٠٤؛ تهذیب الکمال، ج١٩، ص٥٣١.

[٤]. مقاتل الطالبیین، ص٧٣؛ مقتل الحسین ٧، ص٦٩.

[٥]. اللهوف فی قتلی الطفوف، ص٧١.