احتمالاً بیش از یك بار بوده است.[١] به احتمال قوی، یكی از مهم‌ترین نتایج این سفرها ارتباط با شیعیان كوفه و پاسخ به سؤالات و مشكلات آنان بوده است؛ مثلاً أبان بن تغلب در این سفر همراه امام بوده و آن حضرت محل قبر امیرالمؤمنین علی ٧ را به وی نشان داده است.[٢] و در یكی از همین سفرها به حیره بوده است كه ابوحنیفه، به دستور منصور و برای تحقیر امام، نزد آن حضرت آمده و چهل سؤال دشوار مطرح كرده، و امام ٧ همۀ سؤالات را به شكل:

أنتم تقولون فیها كذا و كذا وأهل المدینة یقولون كذا و نحن نقول كذا فربما تابعنا و ربما تابع أهل المدینة و ربما خالفنا جمیعا.

پاسخ داده‌اند. و پس از این مناظره بود كه ابوحنیفه می‌گفت:

ما رأیت أحداً أفقه من جعفر بن محمد.[٣]

در این زمان شیعه دارای نهاد اعتقادی ـ فقهی مشخّص بود، به طوری كه مردم عراق ایشان را به عنوان امام پذیرفته و زكات خود را به آن حضرت می‌دادند و یكی از دلایلی كه در سال ١٤٧ ق، منصور عباسی را وادار كرد امام صادق ٧ را به دربار خلافت آورد، همین مطلب بود.[٤] تأثیر امام صادق ٧ بر مذهب و عقاید شیعه آن‌قدر آشکار است که مذهب شیعه به جهت انتساب به ایشان جعفری خوانده می‌شود و نیازی به بحث از آن نیست، اما آنچه در اینجا شایان ذکر است، دسته‌بندی‌هایی است که در این زمان در میان شیعیان کوفه به وجود آمده بود، و ائمه: را دچار مشکلات فراوان می‌کرد و تشخیص درستی روایات صادقین٨ را در اعصار بعدی با سختی‌های بسیار مواجه نمود.

دسته‌بندی‌های راویان شیعه

شناخت شاخه‌ها و دسته‌بندی راویان شیعه، و افكار و معتقدات هر دسته، در جهت شناخت فضای صدور و زمینه‌های پیدایش روایات شیعی، و علل تضعیف برخی راویان بزرگ، و مهم‌تر از همه در تشخیص روایات صحیح از سقیم، اهمیت به سزایی دارد. با وجود این، در میان كتب فراوانی كه دربارۀ پیدایش تشیع و سیر تاریخی آن پدید آمده، هیچ اشاره‌ای به این مبحث نمی‌یابیم. تنها، استاد محقق دكتر سیدحسین مدرسی در برخی كتب خویش،[٥] به صورت پراكنده، به برخی از شاخه‌های موجود از دوران امویان اشاره كرده و برخی از اعتقادات آنان را برشمرده‌اند. ما با حفظ امانت از ایشان، و افزودن شاخه‌ها و عناوین نو، و نیز مصادیق جدید و بعضی استدلالات لازم، به شاخه‌های شیعه در دوران امام باقر و امام صادق٨ اشاره می‌كنیم.

[١]. الاختصاص، ص٢٤.

[٢]. ثواب الأعمال، ج١، ص٢٧٣؛ عیون أخبار الرضا ٧، ج١، ص١٢٦.

[٣]. الکافی، ج١، ص‌٢٦.

[٤]. معجم البلدان، ج٥، ص٣٨٩.

[٥]. ر.ک: الکافی، ج٦، ص٤٤٥، ح٣.