نگارنده برای یافتن احادیثی که از آیه مورد بحث برگرفته است، از تعبیر «بالحکمة و الموعظة الحسنة» و برخی تعابیر دیگر در جستجوی لفظی بهره گرفت، ولی این احتمال وجود داشت که شاید حرف جرّ باء در پاره‌ای روایات با کلمه «الحکمة» همراه نشده باشد، لذا با جستجوی «الموعظة الحسنة» به دنبال یافتن دیگر روایات مشابه برآمد. با این جستجو دو متن زیر به دست آمد:

١. در نهج‌البلاغه در وصف پیامبر اکرم٦:

فبالغ٦ فی النصیحة و مضی علی الطریقه و دعا الی الحکمة و الموعظة الحسنة.[١]

در این متن، اشکالی به خاطر می‌رسد؛ بنابر آیه قرآن، حکمت و موعظه حسنه وسیله دعوت است، نه هدف دعوت. لذا برخی از شارحان حدیث در صدد تأویل آن و هماهنگ‌سازی آن با آیه فوق برآمده‌اند:

ابن میثم در شرح این عبارت آورده است:

دعوته الی الحکمة و الموعظة هی دعوته الی سبیل الله بهما امتثالاً لقوله تعالی: Gادْعُ إِلَى‌ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمـَوْعِظَةِ الْحـَسَنَةِF.[٢]

ولی احتمال وقوع تحریف در این متن را نباید از نظر دور دانست.[٣]

٢. در نامة مأمون به امام رضا٧ در وصف پیامبر٦:

فبلّغ عن الله رسالته و دعا الی سبیله بما امره به من الحکمة و الموعظة الحسنة و المجادلة بالّتی هی احسن ثم بالجهاد و الغلظة.[٤]

در اینجا نقل روایت دیگری مفید است که در آن، در لابه‌لای «بالحکمة و الموعظة الحسنة»، کلمه «البالغة» افزوده شده است. لذا این متن در جستجوی عبارتی «بالحکمة و الموعظة الحسنة» به دست نمی‌آید، بلکه جستجوی ترکیبی «بالحکمه» و «الموعظة الحسنة» برای یافتن روایت کارساز است.

در زیارتی جامعه خطاب به امام معصوم٧ گفته می‌شود:

... و دعوت الی الله بالحکمة البالغة و الموعظة الحسنة.

آنچه تاکنون آوردیم، درباره حدیثی بود که سرچشمه قرآنی داشت. حال، به بررسی حدیثی از حضرت سیدالشهداء٧ می‌پردازیم که در سنت ریشه دارد.

[١]. تعبیر «مضیت للّذی کنت علیه شهیداً...» در برخی زیارات دیگر دیده می‌شود. این زیارت‌ها با زیارت مورد نظر، شباهت بسیار دارند. در این زیارت‌ها پس از «جاهدت»، عبارت «بالحکمة و الموعظة الحسنة» دیده نمی‌شود. لذا بعید نمی‌نماید که این تعبیر در این زیارت زاید باشد: ر.ک: الکافی، ج٤، ص٥٧٥، ح٢ (و به نقل از آن در التهذیب، ج٦، ص٥٥، ح١٣١؛ وسائل‌الشیعة، ح١٤، ص٤٩٠، ح١٩٦٧٢، کتاب الحج، ابواب المزار، ب٦٢، ح١)؛ کتاب من لا یحضره الفقیه، ج٢، ص٥٩٤، ح٣١٩٩؛ کامل الزیارات، ب٧٩، ح٢ (و به نقل از آن در بحارالانوار، ج١٠١، ص١٥١).

[٢]. بحارالانوار، ج١٠٢، ص١٠١.

[٣]. نهج‌البلاغه، خ٩٥؛ شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید، ج٧، ص٦٦؛ بحارالانوار، ج١٨، ص٢١٩.

[٤]. شرح نهج‌البلاغه ابن میثم، ج٢، ص٤٠٠ و نظیر آن در منهاج البراعة، ج٧، ص١١٤.