نگارنده، برای فهم دقیق این عبارت، به روایاتی که در آن واژه «لعق» (به همین شکل) به کار رفته مراجعه کرده، با دیدن روایات مربوط به «لعق الاصابع»،[٢]«لعق الصحفة»،[٣] «لعق القصعة»[٤] دریافت که لعق به معنای لیسیدن است؛ چنان‌که ابن‌اثیر هم در النهایة به این معنا اشاره می‌کند:

لعق الاصابع و الصحفة: لطع ما علیها من اثر الطعام.[٥]

ولی این روایات به فهم حدیث فوق و دریافت وجه تشبیه در این حدیث کمک چندانی نکرد.

در ضمن جستجو به روایاتی که در آن واژه‌های مرتبط با «لعق» به کار رفته مراجعه شد و به این عبارت از نهج‌البلاغه برخورد شد که حضرت درباره مروان بن الحکم فرموده‌اند:

انّ له امرة کلعقة الکلب انفه.[٦]

شارحان نهج‌البلاغه وجه تشبیه را کوتاهی مدت حکومت مروان دانسته‌اند.[٧]

تعبیر دیگری هم در نامه آن حضرت به اهل بصره وارد شده است:

لاوقعن بکم وقعة لا یکون یوم الجمل الیها الّا کلعقة لاعق.[٨]

[١]. محقق شوشتری در بهج الصباغة، ج٢، ص١٩٦ در هنگام تفسیر این سخن، آن را به این شکل نقل کرده است: «و دعا الی الله بالحکمة و الموعظة الحسنة» و سپس به آیه قرآن اشاره کرده است. این متن محرف، گویا از این جهت بر قلم این محقق جاری شده که تحریف عبارت اصلی در ارتکاز ذهنی ایشان جا گرفته بوده است.

[٢]. کشف الغمة، ج٢، ص٣٣٢ (و به نقل از آن در بحارالانوار، ج٤٩، ص١٤٨).

[٣]. در تحف العقول، ص٢٤٥ (و به نقل از آن در بحارالانوار، ج٨٧، ص١١٦) ایراد این سخن را در مسیر کربلا دانسته است، ولی به نقل مقتل خوارزمی، ص٣٣٧ (ر.ک: بحارالانوار، ج٤٤، ص٣٨٣) حضرت این کلام را خطاب به اصحاب خود در هنگام ورود به کربلا ایراد فرموده‌اند. مصدر دیگری درباره این حدیث، پس از این خواهد آمد.

[٤]. کتاب من لایحضره الفقیه، ج٣، ص٣٥٩، ح٤٢٧٠؛ المحاسن، ج٢، ص٤٤٣ (باب لعق الاصابع)؛ الخصال، ص٤٨٥؛ دعائم‌الاسلام، ج٢، ص١٢٠؛ مکارم‌الاخلاق، ج١، ص٧٥ و ٣٠٦.

[٥]. مکارم‌الاخلاق، ج١، ص٧٤؛ الجعفریات، ص١٦٢؛ دعائم الاسلام، ج٢، ص١٢٠ و نیز ر.ک: بحارالانوار، ج٣٣، ص٤٩٦، ج٦٦، ص٤٠٥ و ٤٠٦؛ وسائل‌الشیعة، ج٢٤، ص٣٧١، ابواب آداب المائدة، باب٦٧.

[٦]. مکارم‌الاخلاق، ج١، ص٣١٤، ح١٠٠٢ / ٣٧.

[٧]. لسان العرب، ج١٠، ص٣٣٠.

[٨]. نهج‌البلاغه، خ٧٣ (صبحی صالح)؛ خ٧٢ (ابن ابی الحدید)؛ خ٦٩ (عبده).