مثال زدن يكى از فنّ‌هاى تفهيم در خطابه و نگارش به حساب مى‌آيد. چه بسا مطالبى عميق كه مى‌توان با يك مثال آن را براى مخاطب روشن ساخت. فيض در الوافی در موارد فراوان، شرح روايات را با آوردن مثال در هم آميخته است و فهم آنها را براى خواننده آسان نموده است؛ مثلاً

معصوم٧ مى‌فرمايد:

انّ الله لم يدع شيئا يحتاج اليه الامّة الّا انزله فى كتابه و بيّنه لرسوله٦ و جعل لكلّ شى حدّا و جعل عليه دليلاً يدلّ عليه و جعل على من تعدّى ذلك الحدّ حدّا.

فيض اين روايت را با مثال روزه تبيين مى‌كند و مى‌گويد:

مثال اين حديث در ميان عبادت‌ها، روزه است. خداوند براى آن حدّ و مرزى قرار داده كه همانا خوددارى از خوردن و نوشيدن و عمل جنسى تا زمان معين است.

فيض آيه‌اى از قرآن را دليل بر سخن خود گرفته و با آن، اين مرز را روشن ساخته است:

فالآن باشروهنّ و ابتغوا ما كتب الله لكم و كلوا و اشربوا حتى يتبيّن لكم الخيط الابيض من الخيط الاسود من الفجر ثمّ اتمّوا الصيام الى الليل.[٢]

١٦. آوردن اشعار مناسب با مضمون روايات

فيض از عالمان شيعى است كه طبع شعر داشته و ديوان وى نيز به چاپ رسيده است و با اشعار شاعران ديگر نيز آشناست. از اين‌رو، گاهى در مقام شرح روايات، اشعارى از خود يا ديگران ـ كه با مضمون آن احاديث مناسبت دارد ـ آورده است كه خود زيبايى خاصّى به الوافی مى‌دهد. البته فيض در كتاب‌هايي كه به زبان فارسى، تدوين كرده، اشعار زيادى در بين نثر خود آورده است، ولى در الوافی، آوردن اشعار به ندرت يافت مى‌شود و همين مقدار نيز بر زيبايى آن مى‌افزايد و اينك یک نمونه:

در حديثى آمده است:

لا تحدّثوا الجهّال بالحكمة فتظلموها و لا تمنعوها اهلها فتظلمهم.

فيض مى‌فرمايد: من همين مضمون را به شعر در آورده‌ام:

فمن منح الجهّال علما اضاعه

و من منع المستوجبين فقد ظلم[٣]