چون درس به مناسبت محرم به مدت سه هفته تعطیل خواهد بود مطلبی را عرض میکنم. گفتیم که فخر رازی قهرمان تشکیک است و این از باب این است که ذهنش واقعاً جولان فوق العادهای داشته است. خیلی اشخاص خواستهاند به اصطلاح تشکیک کنند؛ ولی اینکه کسی در این حد تشکیک کند که فلاسفه را به دست و پا بیندازد کار هرکس نیست و فخر رازی واقعاً در این جهت فوق العاده بوده است و به فلسفه و به علم خدمت کرده است. تبرهایی را برداشته و بیرحمانه از ریشه شروع به زدن کرده است و در این کار شجاع بوده است و حتی در تفسیر هم همینطور است. هیچ تفسیری به اندازه تفسیر کبیر فخر رازی راه را برای ذهن انسان باز نمیکند. البته این به حسب علم زمان خودش بوده است؛ اگر او در زمان ما هم میبود حتماً همین کار را میکرد. به حسب علم زمان خودش در هر آیهای احتمالات بسیاری را بیان کرده و مسائل کلامی و فقهی را که یک آیه کوچکترین ارتباطی با آنها میتوانسته داشته باشد مطرح کرده است. فخر رازی در

ماده و صورت است.

سؤال: صورتی که محصِّل ماده است چرا این صورت خاص است و نه آن صورت خاص؟.

استاد: بحث معروفی است که در منظومه هم آمده است که آیا صورتی که محصل ماده است صورت خاص است یا «صورةٌ مّا»؟ میگویند صورتِ محصل ماده «صورةٌ مّا» است. آیا «صورةٌ مّا» یعنی صورتها بر ماده متبادل میشوند؟ احیاناً بعضی مثالهایی که ذکر میکنند موهم این مطلب است.

میگویند مثل عمود خیمه است؛ خیمه قائم به «عمودٌ مّا» است. درست است که این عمود را اینجا زدهایم ولی خیمه، عمودی میخواهد نه خصوص همین عمود. اگر ما این عمود را برداریم و به جای این عمود، عمود دیگری بگذاریم باز خیمه ایستاده است. امثال بوعلی که قائل به کون و فساد هستند تبادل صور را قبول دارند که صور عوض میشوند و جای یکدیگر را میگیرند. اما بنا بر حرکت جوهری امکان اینکه صور از یکدیگر منفصل باشند و جدا بشوند نیست. بعد خواهیم گفت که این اتفاقاً از جمله مسائلی در مورد حرکت جوهری است که مرحوم آخوند متوجه آن هست و در بسیاری از کلماتش در گوشه و کنار آن را بیان کرده است ولی متأسفانه در باب حرکت جوهری آنچنان که باید، از این اصل استفاده نکرده است و این اصل برایش در باب حرکت جوهری مبدأ برهان نشده است. در میان کسانی که ما دیدهایم این مطلب را خوب چسبیده و خوب توانسته است حداکثراستفاده را بکند آقای طباطبایی هستند که حاشیه مفصل هم در همین اسفار دارند و در جاهای دیگر هم آن را مورد بحث قرار دادهاند.