درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٨ - آیا امکان استعدادی اضافه میان موجود و معدوم است؟

مبدع است و اگر مبدع ندانیم امکان استعدادی هم مبدع نخواهد بود.

چرا هر چیز، استعداد همه چیز شدن را ندارد؟

البته در اینجا بحث دیگری پیش میآید که خود مرحوم آخوند در جای دیگر مطرح کرده است. نطفه استعداد انسان شدن را دارد و استعداد شیء دیگر را ندارد. اگر این مادة المواد که در اینجا هست استعداد همه چیز شدن را دارد، چرا این نطفه فقط استعداد انسان شدن را دارد؟.

نظریهای که مرحوم آخوند در اینجا قبول کرده است این است که اگرچه استعداد همه چیز شدن در هیولی هست ولی هر صورتی که عارض هیولی میشود مانع همه فعلیتهاست مگر فعلیت خاص. به عنوان مثال اگر انسانی در محوطهای قرار گرفته باشد، این انسان، بالذات میتواند از هر طرف این محوطه خارج شود و هیچ کدام تعین ندارد. ولی اگر دور این انسان را دیوار کشیدیم و همه راهها جز یک راه را بستیم، فقط از یک راه میتواند خارج بشود. خود مادهای که در نطفه انسان هست، بالذات برای همه چیز شدن استعداد دارد، چون ماده اولی استعداد همه چیز را دارد، اما این ماده الان متلبس به صورتی است که همه راهها را بر همه صورتها جز صورت انسانیت بسته است. پس این تعینی که برای ماده پیدا میشود به تبع صورت قبلی است و اشکال به این نحو حل میشود. این هم یک مسئله.

آیا امکان استعدادی اضافه میان موجود و معدوم است؟

مرحوم آخوند در اینجا اشکال مهمی را طرح کرده است که قبلًا هم به آن اشاره کردیم و آن این است که امکان استعدادی یک اضافه است و اضافه یعنی نسبت.

نسبت یعنی چیزی که نیاز به دو طرف دارد. پس در طبیعت، میان آنچه هست و آنچه میخواهد بشود یک نسبتی برقرار است. مثلًا میان دانه گندم و بوته گندم نسبتی هست که آن نسبت میان هسته خرما و درخت خرما نیست. این هسته خرما الان حامل امکان استعدادی است و امکان استعدادی، اضافه است. پس الان این هسته خرما حامل اضافه است؛ حامل اضافه میان هسته خرما که موجود است و درخت خرما که معدوم است. مگر اضافه میان موجود و معدوم امکان دارد؟ اضافه، نسبت میان دو چیز است. آیا میشود طرفین نسبت وجود نداشته باشد ولی نسبت وجود داشته باشد؟ این مثل آن است که قضیهای