در اینجا اگر امکان ذاتی بگوییم به یک معنا درست است و اگر امکان استعدادی هم بگوییم به معنای دیگر درست است [١]. هر صفت وجودی امکانی اگر بخواهد وجود پیدا کند یک محل قابل لازم دارد تا در آن پدید آید. در فصول بعد خواهیم خواند که «کل حادثٍ مسبوقٌ بقوة و مادة تحملها». هر صفت امکانی نیازمند به یک ماده حامل است. پس حرکت از آن جهت که یک صفت وجودی امکانی است نیاز دارد به محلی که قابل باشد و از آن حیث که حادث است بلکه عین حدوث است نیازمند به فاعل است، چون هر حادثی نیازمند به محدث است. این، برهانی است بر اصل اول ارسطو که حرکت نیازمند به محرک است. پس حرکت نیازمند به دو چیز است: متحرک و محرک. ولی بحث ما درباره محرک است و در مورد متحرک کسی بحث ندارد. پس هر حرکتی نیازمند به محرکی است که آن محرک غیر از متحرک باشد.

آیا حرکت می تواند ذاتی شی ء باشد؟

ایرادی که معمولًا مطرح میشود این است که چه مانعی دارد حرکت، ذاتی یک شیء باشد؟ جواب این ایراد را در اینجا میدهند [١]. در صفات انتزاعی و اعتباری که در واقع، قابل و مقبولی در خارج وجود ندارد و صرفاً انتزاع ذهن است نیاز به عامل خارجی نیست. نمیتوان گفت اربعه برای اینکه زوج باشد نیازمند به عاملی است که زوجیت را به آن بدهد. میگوییم زوجیت، ذاتی اربعه است. معنای ذاتی اربعه چیست؟ یعنی ماهیت اربعه به گونهای است که هر وقت ذهن این ماهیت را تعقل کند، در ظرف خودش این مفهوم انتزاعی زوجیت را از آن انتزاع میکند. زوجیت چیزی نیست که در خارج بر اربعه اضافه شده باشد، بلکه موجود به وجود اربعه است و وجودش وجود انتزاعی است. در امور تحلیلی عقلی و به قول کانت در قضایای تحلیلی یعنی قضایایی که در خارج تعددی [میان موضوع و محمول] وجود ندارد، فقط ذهن است که این کثرت را ایجاد میکند. سه ضلعی بودن مثلث ذاتی مثلث است. این چیزی در خارج نیست که وجود عینیاش از وجود عینی

[١]. [این مطلب در مباحث مربوط به فصل ١٦ اسفار تفصیلًا مورد بحث قرار میگیرد.][٢]. [استاد در جلسه بعد مجدداً به این اشکال همراه با نکاتی تازه میپردازند.]