الخامسة: ما مرّ ذکره فی الفصل المقدم من اختلاف جهتی القوة و الفعل؛ فالمحرک إذا حرک لم یخلُ إما بأن یحرّک لا أن یتحرک [٢] أو بأن یتحرک. فعلی الأول یکون هو غیر المتحرک و علی الثانی فمعنی أنه یتحرک أنه وجدت فیه الحرکة الّتی هی بالقوة فیکون الحرکة فیه بالقوة و الفعل معاً هذا محال [٣].

السادسة: إن نسبة المتحرک القابل إلی الحرکة بالإمکان و نسبته من حیث هو فاعل بالوجوب، و الوجوب و الإمکان متنافیان فالمحرک غیر المتحرک.

قال صاحب کتاب المباحث المشرقیة معترضاً علی الثلاث الأُوَل ألیست الطبیعة محرکة لذاتها مع أنّها لا تحرک [٤] أبداً [٥]، و لا یبقی [٦] الأجزاء المفروضة فی الحرکة و هی طالبة لمکان معین [٧] فلم لایجوز أن یکون الجسم محرکاً لذاته و لم یلزم شیء مما قلتموه، فلئن قلتم إنّ الطبیعة إنّما تقتضی الحرکة بشرط حالة منافیة أو زوال حالة ملائمة فیتجدد أجزاء الحرکة لأجل تجدد القرب و البعد من تلک الحالة الملائمة [٨] و السکون إنّما یحصل عند الوصول إلی الملائم، و العلّة إن کانت فی ایجابها معلولها متوقفة علی شرط لم یستمر ذلک الإیجاب لفوات ذلک الشرط. فنقول: إذا جوّزتم ذلک فلم لاتجوّزون أن یکون اقتضاء التحریک بشرط حصول حالة منافرة حتی یتجدد أجزاء الحرکة بسبب القرب

[١]. یعنی دارای طبیعت نوعیه خاص.[٢]. «لا بأن یتحرک» صحیح است.[٣]. بیان این مطلب در فصل پیش گذشت.[٤]. «لا تتحرک» صحیح است.[٥]. تا اینجا اشاره به برهان اول است. میگوید طبیعتْ ساکن است به طبیعت جوهری، ولی متحرک است به حرکت عرضی. سنگ که از بالا به پایین میآید این حرکت را طبیعت ایجاد میکند. حال که سنگ حرکت میکند، خود طبیعت هم حرکت میکند چون همراه سنگ است. پس طبیعت در اینجا خودش محرک ذات خودش است.[٦]. اجزاء حرکت باقی نیستند، به این معنا که مجتمع نیستند. این اشاره به برهان دوم است.[٧]. اشاره به برهان سوم است.[٨]. این بحث را بعداً مطرح خواهیم کرد. حالت ملائم برای سنگ که به سمت پایین حرکت میکند رسیدن به پایین است و هر مرتبهای [از حرکت سنگ] شرط مرتبه دیگر است.