آقای طباطبایی دو نتیجه دیگر هم از همین بیان مرحوم آخوند گرفتهاند که هر دو نتیجه البته درست است. یک نتیجه همان است که ایشان در نوشتههای خودشان خیلی روی آن تکیه دارند، البته نه اینکه آن را به خودشان استناد بدهند بلکه به عنوان اینکه خود مرحوم آخوند کمتر این استنتاج را کرده است. مرحوم آخوند چنین استنتاج کرد که وجود دو حاشیه دارد: فعلیت محض و قوه محض. آقای طباطبایی چنین استنتاج میکنند که حرکت طبیعت از مادیت محض شروع میشود و به مجرد پایان میپذیرد. این بحث در باب غایات مخصوصاً در باب حرکت جوهریه خیلی مفید است. وقتی به مرحله تجرد رسید و در صدف خودش گوهر مجرد را پرورش داد این پایان حرکت است و باز حرکت به نوع دیگری شروع میشود.

نتیجه دیگری که ایشان میگیرند و آن نتیجه هم نتیجه خوبی است این است که میگویند همانطور که شما نتیجه گرفتید که جسم مرکب از ماده و صورت است، یک نتیجه دیگر هم میتوانید بگیرید و آن این است که نوع ترکب جسم از هیولی و صورت، ترکب اتحادی است نه انضمامی. مرحوم آخوند در جلد دوم اسفار (چاپ قدیم) در اواخر جواهر و اعراض بحث بسیار مفصلی در این زمینه دارد که آیا ترکیب جسم از هیولی و صورت ترکیب انضمامی است یا اتحادی؛ آیا هیولی و صورت مانند دو امری هستند که در کنار یکدیگر قرار گرفته و به یکدیگر ضمیمه شدهاند و یا در خارج متحدند؟ بنا بر انضمام، ایرادها و اشکالهایی پیش میآید و بنا بر اتحاد هم یک نوع ایراد و اشکال مطرح میشود ولی خود مرحوم آخوند بالاخره نتیجه گیری میکند که ترکیب هیولی و صورت اتحادی است. مرحوم آخوند میگوید اولین کسی که قائل شده است که ترکیب جسم از هیولی و صورت ترکیب اتحادی است شیخ صدرالدین دشتکی بوده است. بعد جلال دوانی و دیگران به او ایراد گرفتند ولی مرحوم آخوند این نظریه سید دشتکی را احیا کرد، و اثبات کرد که نظریه او درست است. چنانکه گفتیم این استنتاج آقای طباطبایی هم نتیجه گیری خوبی است.

مرحوم آخوند در پایان این فصل جملهای دارد که هم از نظر عبارت و لفظ و هم از نظر ارتباط با مطلب قبل ایراد دارد که دو احتمال برای رفع ایراد میتوان داد. این مطلب را [هنگام تطبیق درس بر متن] توضیح میدهیم.