تشخیص میدهیم که چیزی هست که در یک جا «ضَرْب» است و در جای دیگر «ضَرَبَ» و در جای دیگر «یضْرِبُ» و یا «ضارب». آن چیز غیر از آن چیزی است که در یک جا «نَصْر» است و در جای دیگر «ناصر» و یا «ینصر». اما خود آن را بهطور مستقل در ذهن خودمان حتی تصور و تخیل هم نمیتوانیم بکنیم. این ماده قابل وجود پیدا کردن به نحو مستقل نیست قابل احساس هم قهراً نیست و قابل تخیل هم نیست ولی قابل تعقل کردن هست. پس اصل کلام چیست؟ اصل کلام آن چیزی است که در میان همه اینها وجود دارد ولی خودش محال است که مستقل از یکی از اینها وجود پیدا کند.

ماده چیزی نیست که در مرتبه قبل، وجود داشته باشد و در مرتبه بعد، صورت به آن عارض شده باشد. اگر چیزی در مرتبه قبل وجود داشته باشد و در مرتبه بعد چیزی عارض آن شود آن چیز موضوع است و آن دیگری عرض. ماده چیزی است که در ضمن این شیء و در ضمن آن شیء وجود دارد و وجود داشتن در درجه اول مال صورت است و در درجه دوم مال ماده. این است که حکما میگویند:«الفیض یمرّ من الصورة الی الماده».

فخر رازی خیال کرده است که چیزی که حکما ماده مینامند امری است که اول وجود دارد و بعد صورتی در آن حلول میکند و یا بر آن عارض میشود و لذا برای آن، اثر مستقل قائل شده و میگوید شاید این خاصیت مال صورت نباشد بلکه مال ماده باشد. این ماده، قوّه محض و استعداد محض است و هیچ خاصیتی غیر از قبول ندارد و آن چیزی که ماهیتش قبول محض است محال است در اشیاء، مختلف و متعدد باشد. اگر برهان، امری را که به نام ماده تشخیص دادیم اثبات کند حداکثر این است که در همه اشیاء حیثیتی وجود دارد که آن حیثیت قبول محض است، ذاتش عین قوه و عین قبول است. در مورد چنین چیزی فرض تعدد معنی ندارد.

تعددش به تعدد صور است نه به تعدد ذات خودش [١].

[١]. سؤال: مگر صورت عارض بر ماده نمیشود؟.

استاد: ما با تعبیر عروض و حلول مخالف نیستیم ولی به شرطی که نوع عروض صورت بر ماده را با نوع عروض عرض بر موضوع خودش- حال جوهر باشد یا عرض- تفکیک کنیم. آنجا که عرض، عارض بر جوهر یا غیر جوهر میشود آن معروض در مرتبه خودش برای خودش تحصلی دارد و این عارض، عارض بر یک امر متحصلِ در مرتبه قبل است. ولی ماده، تحصلش به صورت است.

اشکال: ماده ثانیه خودش باید چیزی باشد که صورت بعدی روی آن میآید.

استاد: خودتان هم میگویید ماده ثانیه. ماده ثانیه، ماده است برای صورت بعدی ولی خودش مجموع