سپس در مقاطع بعدى و با مطالعه پاره‌اى، كتب، مجّلات، نوشتجات و يا استماع برخى سخنرانيها با نظريات و عقايد ديگرى، از علوم و موضوعات مختلف، آشنا شدند و آنها را نيز پذيرفتند‌؛ بدون توجه به اين كه اين آراء و افكار برگرفته از علوم و افراد مختلف با هم سازگارى دارند يا خير؟ آيا مثلا نظريه‌اى كه از فلسفه پذيرفته‌اند با فلان نظريه در زيست‌شناسى، فيزيك، رياضى و يا با فلان نظريه دينى سازگار است يا خير؟ كه البته اگر دقت كنيم، در مى‌يابيم كه در بعضى از موارد اينها با هم نمى‌سازند و مجموعه منسجمى را تشكيل نمى‌دهند. بطور مثال: يكى برگرفته از مكتب «خدا محور» است و ديگرى برگرفته از مكتب «انسان محور يا اومانيسم»، يكى برخاسته از گرايش مبتنى بر «اصالت فرد» و ديگرى برآمده از گرايش مبتنى بر «اصالت جمع»، پاره‌اى محصول انديشه «ليبراليسم» و «سكولاريسم» و پاره‌اى ديگر نتيجه انديشه «دين محورى» است كه با هم سازگارى ندارند و گاه ضدّ يكديگر و در نقطه مقابل هم قرار مى‌گيرند و اين گزينش‌هاى نادرست از افكار و عقايد غير همسو و ناسازگار به دليل آن است كه توقّع داريم بدون داشتن اطلاعات كافى، در زمينه‌هاى گوناگون تخصّصى به اظهار نظر بپردازيم، و حوصله كاويدن نظرات و سنجش مبناى فكرى آنها را با ديدگاههاى اساسى مورد قبولمان در دين و فلسفه پذيرفته شده، نداريم.

از اين‌رو، اگر بخواهيم در زمينه جامعه‌شناسى، حقوق و سياست و مانند آنها افكار و نظراتى را بپذيريم كه با عقايد دينى‌مان سازگار باشد، ضرورت دارد كه مكتب هايى كه از طريق ترجمه كتاب‌هاى خارجى و تبليغ آنها به ما ارائه شده كنار نهيم و نظرات جديدى در علوم انسانى مطرح كنيم كه هم از نظر علمى و هم از نظر مبانى و اصول، با عقايد دينى‌مان سازگار باشند. در غير اين صورت، يا بايد دست از عقايد دينى‌مان برداريم[١] و يا آن نظريات و افكار ناسازگار با عقايد دينى را كنار نهيم و نمى‌توان هر دو را جمع كرد‌؛ چنان كه نمى توان پذيرفت كه الان هم روز باشد و هم شب!

پس بدون توجه به نكته اساسى‌اى كه ذكر كرديم نمى توان سراغ تمام افكار و نظرات رفت و از هر كدام بخشى را برگزيد و به التقاط فكرى و دينى تن داد‌؛ چه اين كه در اين صورت، در ما گرايش افراطى پلوراليزم در شناخت و معرفت، كه بدان اشاره رفت، پديد مى‌آيد.

[١] همان‌گونه كه امروز، برخى در كشورمان همين را پيشنهاد مى‌كنند.