بنابراين هر گاه از توانايى عقل در ادراك ارزش رفتارها سخن مى‌گوييم مرادمان درك همين جنبه ارزشى رفتارهاست. اما حالا بايد ديد شعاع اين توانايى تا چه حدّ است آيا تمامى اعمال و رفتار ما را شامل مى‌شود يا بخشى از آن را؟ و آيا ما را از وحى ـ هر چند ده‌ها يا صدها سال بعد ـ بى‌نياز مى‌كند يا نه؟

در پاسخ بايد گفت: وجه ارزشى رفتار از نظر ايجاب و سلب ـ يعنى اثبات ارزش براى رفتار و يا سلب آن ـ گاهى چنان واضح و روشن است كه عقل انسان بخوبى آن را درك مى‌كند و ديگر نيازى به بيان تعبّدى از سوى وحى نيست، بلكه عقل خود مى‌تواند حكم خداوند را تشخيص دهد. از اين رو، فقها در باب مستقلاّت عقليّه فرموده‌اند: در برخى از مسائل عقل مستقلاّ مى‌تواند قضاوت كند و حسن و قبح افعال را تشخيص دهد‌؛ و ما از طريق عقل تشخيص مى‌دهيم كه اراده خداوند به انجام يا ترك كارى تعلّق گرفته است و خداوند از فلان فعل راضى است يانه. عقل همه ما مى‌فهمد كه بر گرفتن لقمه نانى از دهان يتيمى كارى ناشايست است و در اين زمينه لازم نيست كه بيان تعبدى از ناحيه شرع وارد شود‌؛ گر چه گاهى در اين موارد، علاوه بر تشخيص عقل، بيان تعبّدى در قرآن و روايات نيز وارد شده است كه در واقع مؤكِّد حكم عقل است. ولى در اكثر موارد عقل توانايى ندارد كه وجوه ارزشى رفتارها و كارها و مقدار تأثيرى را كه آنها در سعادت و شقاوت ما دارند بيان كند، به نحوى كه ما توسط عقل وجوب، استحباب، حرمت و يا كراهت آن كارها را بشناسيم‌؛ در اين گونه موارد دين بايد دخالت كند و حكم رفتار را بيان نمايد.

اما آيا عقل و فهم بشرى و حتى پيشرفت‌هاى علمى او مى‌تواند روزى ما را از وحى بى‌نياز كند و ما ديگر در شناخت جنبه ارزشى اعمال خود ـ كه مطابق دين اسلام همه اعمال و رفتارما چه فردى و چه اجتماعى و حتى انديشه و فكر ما را نيز در بر مى‌گيرد ـ احتياجى به وحى نداشته باشيم؟ در پاسخ بايد گفت:

زندگى دنيا مقدّمه‌اى است براى زندگى ابدى آخرت و رسيدن به سعادت نهايى و نعمت‌هاى بى‌پايان الهى، و اعمال و رفتار ما در رسيدن به اين سعادت و هدف يا محروم شدن از كمال نهايى دخيل و مؤثرند. از طرفى همان گونه كه پيشتر گفتيم ارزش هر رفتارى بسته به نتيجه‌اى كه به بار مى‌آورد تعيين مى‌شود. بنابراين قضاوت در اين‌باره كه