عهده مردم برنمى‌آيد ايفاى نقش نمايد. جامعه‌اى با اين ويژگى كه مردم در آن عهده‌دار حداكثر امور و فعاليت‌هاى اجتماعى هستند و بار تصدّى دولت به حدّ ضرورت خلاصه مى‌شود «جامعه اسلامى» يا «مدينة النبى» نام دارد.

چنان كه گفتيم يكى از مهمترين ويژگى‌هاى جامعه مدنى اسلامى، مشاركت فزاينده مردم در رفع نيازمندى‌هاى عمومى است. در اينجا بد نيست به دو عامل كلّى كاهش دهنده اين مشاركت‌ها اشاره كنيم‌؛ عامل اوّل گسترش روزافزون نيازها و پيچيدگى و تخصّصى شدن فرايند تأمين نيازهاست كه اين امر عملا مردم را از تأمين آن نيازهاى اجتماعى محروم مى‌سازد و در نتيجه وظيفه دولت در جبران خلأهاى موجود سنگين مى‌شود. عامل دوم ضعيف شدن ارزش‌هاى اخلاقى و دينى و رواج فرهنگ سودپرستانه غربى در بين آنهاست كه موجب مى‌شود مردم از زير بار فعاليت‌هاى اجتماعى خداپسندانه و رفع نيازهاى ديگران شانه خالى كنند. فرهنگ غربى مبتنى بر سودپرستى و فردگرايى و مسؤوليت‌گريزى است كه متأسفانه در كشورهاى اسلامى نيز نفوذ كرده است و انسان را از انديشيدن به ديگران و دستگيرى از نيازمندان و كمك به همنوع بازمى‌دارد و او را تنها به فكر منافع و لذّت‌هاى خويش مشغول مى‌كند.

بى‌توجّهى به سنّت‌ها و ارزش‌هاى اسلامى و نفوذ فرهنگ غربى، در سال‌هاى اخير، باعث شده كه از اقبال به سنّت حسنه وقف كاسته شود. همين طور از ساير كارهاى عام المنفعه و داوطلبانه كاسته شده است و روح مدنيّتى كه در جامعه اسلامى وجود داشت ضعيف گشته و در نتيجه، تكليف دولت مضاعف و بار او سنگين‌تر شده است. البته اگر به ارزش‌هاى اسلامى و انسانى توجّه شود و آنها در جامعه زنده گردد، مردم بار ديگر به كارهاى عام المنفعه توجه لازم را خواهند نمود و در نتيجه از وظايف دولت كاسته خواهد شد و پاره‌اى از مسؤوليت‌ها را خود مردم به عهده خواهند گرفت‌؛ اين امر به يك معنا بازگشت به جامعه مدنى اسلامى است كه بركاتش هم شامل مردم و كشور خواهد شد و هم دولت را در انجام وظايف ويژه خود موفق‌تر و كارآمدتر خواهد كرد.

بنابر اين، نبايد غربى‌ها و دنباله‌روهاى داخلى آنها بر ما منّت بگذارند كه جامعه مدنى را براى ما به ارمغان آورده‌اند و اكنون مى‌خواهند ما را به سوى تأسيس جامعه مدنى راهنمايى و هدايت كنند. اين ما هستيم كه بر آنها منّت مى‌گذاريم كه در دوران اوجگيرى