فعلِ معصوم یکی از اجزای تشکیل‌دهنده سنّت است و نقش مهمی در استنباط آموزه‌های دینی دارد. ازاین‌رو شایسته است تا با تبیین جایگاه فعلِ معصوم در اندیشه شیعه، زمینۀ بهره‌گیری بیشتر از آن در استنباط فراهم آید. اما تحقق این مهم، نیازمند آگاهی از پیشینه و سابقۀ آن است تا وضعیت کارآمدی فعلِ معصوم در تاریخ استنباط را نشان دهد و میزان توجه عالمان شیعه به سنّت فعلی را بنمایاند. ازاین‌رو لازم است پیشینۀ مطالعات شیعی در حوزه استنباط از فعلِ معصوم تحلیل شود و میزان اهتمام پیشینیان به این منبع استنباط، ارزیابی گردد. برای این منظور، ادوار استنباط از فعلِ معصوم در سه دوره تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است؛ دوره اول ـ که مربوط به عصر حیات پیامبر(ص) است ـ آغازه استناد به فعلِ معصوم می‌باشد و با ارائه نمونه‌هایی از ارجاعات پیامبر(ص) به افعال انبیای پیشین، «حجیت فعلِ معصوم» در استنباط را نشان داده است؛ دوره دوم ـ که مربوط به عصر صحابه و ائمه؟عهم؟ است ـ با ارائه نمونه‌هایی از ارجاعات اصحاب و اهل‌بیت؟عهم؟ به فعلِ پیامبر(ص)، «مرجعیت فعلِ معصوم» در فهم دین معرفی شده است و دوره سوم ـ که مربوط به عصر تألیفات عالمان شیعی است ـ با ارائه گزارشی از پژوهش‌های فقهی و اصولی، «منبعیت فعلِ معصوم» در استخراج و استنباط آموزه‌های دینی عرضه شده است. گفتنی است منظور از معصوم در این تحقیق اعم از انبیاء، پیامبر اسلام و اهل‌بیت ایشان است که به تناسب دوره‌های یاد شده برخی از نمونه‌های رفتاری ایشان نمایانده شده است. دراین‌باره، غیر از مطالعات موردی و تحلیل‌های موضوعی سیره معصومان اثر مرتبطی به دست نیامد؛ تنها مقالۀ «بازكاوی روش فقهی محقق حلّی در استناد به سیره رسول‌خدا(ص)» به تحلیل موردی فعلِ پیامبر(ص) در یکی از منابع فقهی شیعه پرداخته و میزان اعتبار سیره نبوی در استنباط آموزه‌های فقهی را کاویده است که از جهت روش، رویکرد و دامنه با پژوهش حاضر تفاوت دارد.

الف) دورۀ حجیت فعلِ معصوم

در این دوره، به اعتبارِ استناد پیامبر(ص) به افعال انبیای پیشین، حجّیت فعلِ معصوم احراز گردیده و به‌عنوان یکی از منابع استنباط شناخته می‌شود. به عبارت دیگر، رسول خدا(ص) از یک‌سو با این‌دست از ارجاعات، صلاحیت «فعل» را به‌عنوان منبعِ اخذ احکام دین تأیید نموده و از سوی دیگر، بر حجّیت «فعلِ معصوم» برای استخراج آموزه‌های دینی