چنان‌که پیداست بیشترین استنادات فقهای شیعه به افعال پیامبر(ص) بوده است و این نشان از مرجعیت رفتار نبوی در بین سیرۀ معصومان؟عهم؟ دارد و بیان‌گر نقش برجسته آن در استنباط آموزه‌های فقهی است.

٢. پژوهش‌های اصولی

پژوهش‌های اصولی شیعه دربارۀ فعلِ معصوم، ماهیتی نظری داشته و بیشتر مبانی و مسائل علمی آن را مورد بررسی قرار داده‌اند. این پژوهش‌ها به جهت میزان توجه به فعلِ معصوم و نقش آن در استنباط، هم‌داستان نبوده و نتایج یکسانی نداشته‌اند. چنان‌که پژوهش‌هایی که در دورۀ متقدم (تا قرن پنجم هجری) تألیف شده‌اند، بر حجیت فعلِ معصوم پای فشرده و از آن به‌عنوان یکی از منابع استنباط یاد کرده‌اند. برای مثال سید مرتضی (٤٣٦ق) در کتاب الذریعة إلی أصول الشریعة و شیخ طوسی (٤٦٠ق) در کتاب العدة فی أصول الفقه به طرح عنوان مستقل افعال معصوم پرداخته و ضمن پذیرش نقشِ منبع‌شناسانه آن در استنباط، به طرح مسائلی مانند ماهیت فعلِ معصوم، اختصاصی بودن برخی از افعال پیامبر(ص)، وجوب تأسی به فعلِ پیامبر(ص) و شرایط آن، اقسام افعال پیامبر(ص) و دلالت آن‌ها و امکان تعارض افعال معصوم پرداختند.[٧٣]

اما پژوهش‌هایی که در دوره میانی (تا قرن دهم هجری) تألیف شده‌اند با بررسی تطبیقی فعل و قول معصوم و طرح مسائلی دربارۀ میزان دلالت فعلِ معصوم، قایل به دامنۀ محدود کارآمدی فعلِ معصوم در استنباط شده‌اند.[٧٤] چنان‌که محقق حلی (٦٧٦ق) در کتاب معارج الأصول، علامه حلی (٧٢٦ق) در کتب سه گانه خود مبادی الوصول إلی علم الأصول، تهذیب الوصول الی علم الأصول، نهایة الوصول الی علم الأصول و شهید ثانی (٩٦٦ق) در کتاب تمهید القواعد با طرح مسائلی مانند معنای تأسی به پیامبر(ص)، ترجیح بین قول و فعل در مقام تعارض، تفاوت بیان‌بودن قول و فعل، دلالت فعلِ پیامبر(ص) بر حکم و...، کارکرد فعلِ معصوم در استنباط را کاویده و گستره دلالت آن بر احکام را مورد نقد قرار داده‌اند.[٧٥] با این همه، حجیت فعلِ معصوم و نقش منبعیت آن در استنباط آموزه‌های دینی، دیدگاه

[٧٣]. الذریعة إلی أصول الشریعة، ج٢، ص٨٦-١٢٧؛ العدة فی أصول الفقه، ج٢، ص٥٦١-٥٩٩.

[٧٤]. تهذیب الوصول الى علم الأصول، ص١٧٤.

[٧٥]. نهایة الوصول الى علم الأصول، ج٢، ص٥٢٥-٥٧٩.