حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٩٧ - بررسی تحلیلی حدیث «ارتد الناس بعد النبی(ص) الا ثلاثة»

باشد، اعتبار حدیث و اعتماد به آن را بالا می‌برد. از ویژگی‌های منبع معتبر می‌توان به قدمت کتاب، شهرت کتاب، جایگاه مولف، انتساب کتاب به مؤلف، متون قوی و... اشاره نمود. برای منبع‌شناسی این روایت، منابع شیعه و اهل‌سنّت به‌طور جداگانه ذکر شده و اعتبارسنجی می‌گردد.

١-١. منابع شیعه

از میان منابع شیعه، کتاب اختیار معرفة الرجال و الاختصاص اولین ناقلان این روایت هستند. «ابوعمرو محمد بن عمر کشی» نویسنده کتاب رجال الکشی است که با توجه به در دسترس نبودن این کتاب و جایگزینی اختیار معرفة الرجال توسط شیخ طوسی به‌جای آن، احادیث از کتاب شیخ طوسی بیان می‌شود. ولادت و وفات «کشی» به‌طور کامل در دست نیست؛ اما قرائن موجود نشان می‌دهد که ایشان در نیمه دومِ قرن سوم و نیمه اولِ قرن چهارم هجری می‌زیسته. این کتاب یکی از کتب چهارگانه اولیه رجال بوده و در میان دانشمندان دانش رجال از اعتبار و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. کتاب الاختصاص منبع دیگر این روایت، از کتب حدیثی منسوب به «ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان» معروف به «شیخ مفید» (متوفای ٤١٣ هـ ق) است. روایات این کتاب موضوع‌بندی شده و بیشتر در باب فضیلت اهل‌بیت؟عهم؟ است. این کتاب ـ علی‌رغم متقدم بودن و قوت متون آن ـ به‌جهت تردید در انتساب به مؤلف، در میان محدثان و کتاب‌شناسان، اعتبار و جایگاه بالایی ندارد.[٢٤٥]

مضمون این روایت در کتاب‌های الکافی و تفسیر العیاشی نیز آمده است. کتاب الکافی تألیف «ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی» از کتب اربعه و بهترین کتاب حدیثی شیعه در عصر غیبت صغری است. «تفسیر العیاشی» تألیف «محمد بن مسعود بن محمد ملقب به عیاشی» نیز یکی از بهترین تفاسیر روایی شیعه در قرن چهارم هجری است.

بنابراین تمام منابع این روایت به‌جز کتاب الاختصاص، ـ با توجه به قدمت و شهرت آن‌ها و جایگاه علمی نویسندگان و درستی انتساب منابع به آنان ـ از کتب معتبر شیعه هستند. با وجود سه منبع معتبر، کتابِ الاختصاص می‌تواند به عنوان مویّد مورد استفاده قرار گیرد.


[٢٤٥]. برای اطلاعات بیشتر ر.ک: مقاله «شیخ مفید و کتاب اختصاص»، مجله نورعلم، شماره ٣٨.