عدالت صحابه از گذشته تاکنون بین شیعه و اهل‌سنّت مورد بحث بوده است. بعضی از علمای اهل‌سنّت صحابی‌بودن پیامبر(ص) را وجهی در عدالت می‌دانند؛[٢٤٠] اما علمای امامیه در اثبات عدالت و عدم عدالت راوی، تفاوتی بین صحابی و غیر صحابی قائل نیستند. برخی به شیعه نسبت داده‌اند که آن‌ها صحابه را مرتد[٢٤١] و سب و لعن آن‌ها را جایز می‌دانند.[٢٤٢] اتفاقات و حوادثی که برای جانشینی پیغمبر اکرم(ص) بعد از رحلت ایشان به‌وجود آمد، موجب تفاوت نگرش شیعه و اهل‌سنّت نسبت به صحابه گردید. هدف این نوشتار، اعتبارسنجی و تبیین معنای صحیح حدیث «ارتداد الناس» است. پرسش این است که آیا با وجود چنین روایتی، شیعیان صحابه را مرتد می‌دانند؟ فرضیه پژوهش حاضر این است که شیعیان قائل به ارتداد صحابه نیستند. شناخت اجمالی دیدگاه شیعه درباره صحابه، از بهره‌های این پژوهش است. پیشینه بحث دربارۀ ارتداد صحابه به قرن سوم برمی‌گردد.[٢٤٣] گرچه تحقیقات پراکنده‌ای در مورد این حدیث صورت گرفته اما پژوهش مستقلی که جوانب موضوع را مورد بررسی قرار دهد، یافت نشده است. نوشتار حاضر با جستجو در منابع مکتوب و نرم افزار‌های علوم اسلامی[٢٤٤] و جمع‌آوری اقوال علما در ذیل حدیث «ارتد الناس» و احادیث مشابه این حدیث، حاصل شده و در دو بخش بررسی صدوری آن با توجه به منابع، متون و اسناد و بررسی دلالی با توجه به واژه‌شناسی و تبیین دیدگاه‌های علما پرداخته است.

الف) بررسی صدوری روایت

روایتی قابل اعتماد و دارای اعتبار است که صدور آن از معصوم(ع) محرز باشد. برای اثبات صدور حدیث از معصوم(ع) ملاک‌هایی وجود دارد. در این بخش به برخی از آن ملاک‌ها مانند معتبربودن منابع حدیث، قوت متن و داشتن سندهای معتبر اشاره می‌شود.

١. منبع‌شناسی

یکی از راه‌های احراز صدور حدیث، منبع آن است؛ هرچه منبع از اتقان بیشتری برخوردار

[٢٤٠]. الاصابة، ج١، ص١٦٢؛ اسد الغابة، ج١، ص٣ ؛ الاستیعاب، ج١، ص٢.

[٢٤١]. رسالة فی الرد علی الرافضة، ص١١ و ١٢؛ ماروی فی الحوض و الکوثر، ص۲٤‌.

[٢٤٢]. رسالة فی الرد علی الرافضة، ص١٥ و ١٦.

[٢٤٣]. پیشینه بحث در فصل اعتبار منابع ذکر می‌گردد.

[٢٤٤]. جامع الاحادیث ٥/٣، جامع التفاسیر و کتابخانه اهل‌بیت؟عهم؟.