حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٥٠ - منظومه دانشهای حدیثی شیعه با نگاه به فلسفه علم و تأکید بر دانشهای فعال

فهرستی و بهره‌گیری از فهارس در شیعه به هدف اعتبارسنجی متون و منابع حدیثی بنا نهاده شد، ولی به‌دلیل عدم بهره‌گیری عمومی از آن در این زمینه در عصر حاضر، نام آن را در منظومه نمی‌یابیم.

اجازات: در میان منابع حدیثی، کتاب‌ها و رسائلی با عنوان «اجازات حدیثی» به چشم می‌خورد. این دسته‌منابع به جمع‌آوری اجازات حدیثی از سوی اساتید به شاگردانشان می‌پردازد. گرچه اجازات، همچون طریق و سند روایت، در اعتبارسنجی حدیث کارایی دارد ولی دانشی مستقل را شکل نمی‌دهد. از کتب اجازات حدیثی، می‌توان به تلاش علامه مجلسی اشاره کرد. ایشان در پایان کتاب بحارالانوار به ذکر اجازات حدیثی خود به برخی شاگردانشان همت گمارده و طریق روایی خود را به مؤلفان کتب اربعه حدیثی ذکر می‌نماید.

مختلف‌الحدیث (اختلاف‌الحدیث): برخی حدیث‌پژوهان مختلف ‌الحدیث را دانشی مستقل در محور اعتبارسنجی حدیث پنداشته‌ و چنین بیان می‌دارند: گاهی در مرحله التزام به حدیث (عمل یا اعتقاد) با احادیثی مواجه می‌شویم که به خاطر تنافی و اختلاف مفاد آن‌ها با یکدیگر، عمل به همه آن‌ها امکان ندارد و نمی‌توان همه را حجت دانست. این تنافی، معلول پدیده‌هایی چون: تقیه، نَسخ[١٢٩]، تقطیع، تفاوت مخاطبان امام و توجه حضرات به نیاز مخاطب، وضع و... است. ازاین‌رو باید دانشی وجود داشته باشد که روش برخورد با این‌گونه احادیث و چگونگی جمع بین آن‌ها و یا ترجیح یکی بر دیگری و یا ردّ همه آن‌ها و رجوع به قواعد و اصول را بیاموزد. اما واقعیت چیز دیگری است؛ با نگاه به فرایند فهم در دانش فقه ‌الحدیث، مرحله‌ای را با عنوان «جمع‌آوری خانواده و شبکه حدیث» می‌یابیم. در این مرحله، تمام روایات موافق و نیز مخالف، که به نوعی ناظر به حدیث محل بحث است، جمع‌آوری می‌گردد. با توجه به محتوای تمامی روایات هم‌خانواده است که می‌توان به مدلول واقعی کلام پی بُرد. پس در واقع، توجه به روایات مخالف و دقت در اسباب ورود حدیث و لحاظ ویژگی‌های ناقل اصلی حدیث جهت برون‌رفت از تعارض اخبار، مرحله‌ای از فرایند فهم است که تأثیر در فهم مراد واقعی معصوم(ع) دارد.[١٣٠]


[١٢٩] . برخی، «نسخ» را که یکی از وجوه جمع بین روایات مختلَف است با عنوان «ناسخ ‌الحدیث و منسوخه»، دانشی‌مستقل قلمداد نموده‌اند.

[١٣٠] . کتبی چون: أسباب اختلاف الحدیث (محمد احسانی‌فر)ـ دروس فی اختلاف الحدیث (حیدر مسجدی)ـ اختلاف ‌الحدیث (مرتضی خوش‌نصیب) از منابع آموزشی مختلف ‌الحدیث‌اند.