حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٢٨ - منظومه دانشهای حدیثی شیعه با نگاه به فلسفه علم و تأکید بر دانشهای فعال

حجیت هر دسته را هویدا ساخت و در قرون میانی، منجر به تولید دانش «درایة ‌الحدیث» (مصطلح‌الحدیث) شد. دیگر دانش‌های حدیثی نیز با بروز حوادثی مشابه پدیدار گشتند.

بیشتر دانش‌ها ابتدا زیرمجموعه علم دیگری بوده‌اند و پس از اینکه حجم اطّلاعات و تحلیل‌های آن به میزان قابل توجّهی رسید و از حیث غایت، موضوع و روش، امکان جداسازی پیدا کرد، به‌صورت مستقل مطرح می‌شد. بنابراین، مشخص می‌شود که گسترش دانش‌های حدیثی بر اساس طرحی منسجم و تعیین یک سازوکار از پیش‌تعیین‌شده نبوده است.

پیشینه منظومه‌نگاری در دانش‌های حدیثی

بحث از منظومه دانش‌های حدیثی و جایگاه‌شناسی هریک، از مباحث حدیثی نو در شیعه است.[٨٩] اندیشمندان شیعی وادی حدیث، چند سالی است که به این بحث پرداخته‌ و چند نظام هندسی برای این نوع دانش‌ها ارائه کرده‌اند.[٩٠] این منظومه‌ها گاه چیزی جز یک تقسیم‌بندی ساده به‌منظور تعلیم بهتر مطالب را مدنظر نداشته‌ و گاهی خواسته با نگاه به ماهیت اختصاصی حدیث شیعه، به جایگاه‌شناسی حقیقی برخی دانش‌ها و نه همه آن‌ها بپردازد. شالوده و اساس برخی دیگر از تقسیم‌بندی‌ها، برگرفته از نظام حدیثی اهل‌سنّت و متناسب با آن است. این عوامل، کاهش بهره‌وری منظومه‌های نگاشته‌شده را در پی داشته است.

[٨٩] . البته اشاره به فرایند حدیث‌پژوهی که گویای ساختار و نظم دانش‌های حدیثی است، می‌توان در کتب علمای قدیم شیعه نیز یافت. به‌عنوان مثال، شیخ حرّ عاملی در آخرین جلد کتاب خود به این مطلب اشاره کرده است. (ر.ک: وسائل الشیعة؛ ج‌٣٠ ص١٥).

[٩٠] . مقالات و کتبی که با هدف ترسیم منظومه‌ و درختواره دانش‌های حدیثی شیعه از سوی برخی اساتید و حدیث‌پژوهان معاصر تدوین شده، بر اساس زمان تألیف عبارت است از: مقاله «اقسام علوم حدیث»، محمدرحمانی، مجله علوم‌حدیث، شماره٣ ـ مقاله «دانش‌های حدیثی؛ گذشته حال ‌وآینده»، مهدی مهریزی، مجله علوم حدیث، شماره١٦ ـ فصل «هندسه دانش‌های حدیثی» در کتاب‌های «دانش‌حدیث» و «مبانی شناخت حدیث»، سیدمحمدکاظم طباطبایی ـ پایان‌نامه «فلسفه علوم حدیث»، محمد الهی‌خراسانی، دانشگاه قم، سال ١٣٨٦ـ مقاله «بازشناسی هندسه علوم حدیثی»، محمدحسین افشاری، مجله حدیث حوزه، شماره١ ـ مقاله «هندسه دانش‌های ‌حدیثی در اندیشه ‌و قلم شیخ ‌بهایی»، محمدرضا سبحانی‌نیا، مجله علوم‌حدیث، شماره٥٨ ـ مقاله «ساختار علوم حدیث با نگاهی جدید»، حیدر مسجدی، مجله حدیث حوزه، شماره٣ ـ جزوه «هندسه علوم و معارف حدیث شیعه»، محمدمهدی احسانی‌فر.

مقدمه برخی کتاب‌های جدید علوم‌ حدیثی نیز حاوی بحث از ساختار دانش‌های حدیثی است. از جمله: دو کتاب آسیب‌شناسی فهم حدیث و مبانی رفع تعارض اخبار (سیدعلی دلبری) و جزوه حوزه‌ها و مکاتب حدیثی (مهدی مهریزی).