زمان، بلکه در طول زمانی به بلندای تاریخ اسلام، همگام با رشد اندیشه و تجارب انسان و در پی نیاز و پرسش و در پرتو عوامل گوناگون شکل گرفته، تکامل یافته و به شکوفایی رسیده‌است و این مسیر پویا همچنان ادامه دارد.

علاقه به پیامبر گرامی اسلام(ص) و حکمت‌آمیز بودن سخنان ایشان از سویی و تأیید قرآن از سوی دیگر[٨١]، اهتمام به شنیدن و نقل سخنان پیامبر(ص) و پس از ایشان، ائمه اطهار؟عهم؟ را در پی داشت. تشویق فراوان امامان به نقل روایات نیز مزید علت شد.[٨٢] حدیث در ابتدا فقط شنیدن و به‌کاربستن فرمایشات معصوم(ع) بود ولی با تشویق پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت ایشان؟عهم؟، حفظ و کتابت آن نیز پدیدار گشت.[٨٣] «دانش درایت و فهم» سخنان اهل بیت؟عهم؟، پس از سفارش معصومان؟عهم؟ به تأمل در کلام ایشان، رونق گرفت.[٨٤] نیاز به فهم معنای دقیق برخی واژگان دیریاب روایات، منابعی با عنوان «غریب ‌الحدیث» را پدید آورد.[٨٥] نقد و عرضه مفاد و محتوای روایات بر مسلّمات دین چون قرآن یا عرضه کتب حدیثی بر معصومان؟عهم؟، باب «نقد الحدیث» را گشود.[٨٦] «دانش رجال» در پی وقوع واسطه‌ها در نقل روایات، ضرورت پیدا نمود.[٨٧] مواجهه با روایاتی که با دیگر روایات وارد شده، متعارض و مخالف می‌نمود، سازوکاری با عنوان «مختلف‌ الحدیث» را ایجاد کرد.[٨٨] ضرورت توجه به ویژگی‌های فضای صدور روایات، سفر حدیث در قرون متمادی در مناطق مختلف و درج آن در منابع گسترده، در مرحله‌های بعد باعث تدوین مجموعه‌دانش‌های «تاریخ حدیث» و زیرمجموعه‌های آن شد. تنوع اقسام حدیث، ضرورت بحث از تعیین اعتبار و

[٨١] . ر.ک: حشر، آیه٧؛ نجم، آیه ٣ و ٤.

[٨٢] . ر.ک: الکافی، ج‌١ ص٥٠، ح١٣؛ بصائر الدرجات، ج‌١ ص٧، ح٦.

[٨٣] . ر.ک: الکافی، ج‌١، ص٥٢، ح١٠و١١؛ مسند أحمد، ج ٢، ص١٦٢و١٩٢؛ سنن أبی‌داود، ج٣، ص٣١٨.

[٨٤] . ر.ک: معانی الأخبار، ص٢، ح٣.

[٨٥] . ر.ک: همان، ص١٥٧، (باب معنى قوله(ص) اختلاف أمتی رحمة)، ح١.

[٨٦] . ر.ک: الکافی، ج‌٢ ص٢٢٢، ح٤.

[٨٧] . ر.ک: همان، ج‌١ ص٥٢، ح٧.

[٨٨] . ر.ک: همان، ج‌١ ص٦٢، ح١؛ ص٦٥، ح٣؛ ص٦٧، ح٨.