حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٣٧

عامل باعث ضعف متن شده که تخریج متون مشابه می‌تواند این ضعف را جبران نماید. به نمونه ذیل توجه نماید:

لم یستشف النساء بمثل الرطب، انّ اللّه تعالى أطعمه مریم فی نفاسها.[٤٢٤]

در نگاه اول به‌نظر می‌رسد ارتباطی بین صدر و ذیل روایت نیست و این مطلب فهم حدیث را مشکل کرده است. با تخریج این حدیث از منبعی[٤٢٥] که محدث قمی از آن نقل کرده، روشن می‌شود در متن تصحیفی رخ داده است زیرا در آنجا آمده است:

قَالَ الْبَاقِرُ(ع): ‌لَمْ‌ تَسْتَشْفِ‌ النُّفَسَاءُ بِمِثْلِ الرُّطَبِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَطْعَمَهُ مَرْیمَ فِی نِفَاسِهَا.

این روایت در دو جای بحار الأنوار[٤٢٦] نیز ذکر شده است؛ در یک‌جا «النُّفَسَاءُ» آمده، اما در آنجایی که از مجمع البیان نقل کرده «‌النِّسَاءُ» ذکر می‌کند. از این مطلب دو نکته دیگر هم می‌توان احتمال داد؛ اول اینکه ممکن است مرحوم مجلسی نسخه دیگری از مجمع البیان را در اختیار داشته که با نسخه چاپی متفاوت است؛ ثانیاً، احتمال می‌رود محدث قمی به نقل بحار الأنوار اکتفا نموده و به منبع اصلی مراجعه نکرده است؛ اگر به تخریج این متن ادامه دهیم معلوم می‌شود که در منابع متقدم در متنی بدین‌گونه آمده است:

مَا اسْتَشْفَتِ النُّفَسَاءُ بِمِثْلِ أَكْلِ الرُّطَبِ لِأَنَّ اللَّهَ أَطْعَمَهُ مَرْیمَ جَنِیاً فِی نِفَاسِهَا.[٤٢٧]

شاید بتوان متن مجمع البیان را نقل به معنای این متن دانست.

نمونه دیگر: روایتی در الكافی آمده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی‌نَصْرٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا(ع) مِنْ وَرَاءِ نَهَرِ بَلْخٍ فَقَالَ إِنِّی أَسْأَلُكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَإِنْ أَجَبْتَنِی فِیهَا بِمَا عِنْدِی قُلْتُ بِإِمَامَتِكَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ(ع) سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ رَبِّكَ مَتَى كَانَ‌ وَ كَیفَ‌ كَانَ‌ وَ عَلَى أَی شَی‌ءٍ كَانَ اعْتِمَادُهُ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ(ع) إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَینَ الْأَینَ بِلَا أَینٍ وَ كَیفَ الْكَیفَ بِلَا كَیفٍ وَ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَى قُدْرَتِهِ فَقَامَ إِلَیهِ الرَّجُلُ فَقَبَّلَ رَأْسَهُ وَ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ عَلِیاً وَصِی رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ الْقَیمُ بَعْدَهُ بِمَا قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ أَنَّكُمُ الْأَئِمَّةُ الصَّادِقُونَ وَ أَنَّكَ الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِهِمْ.[٤٢٨]

در این روایت، جواب با سؤال تطابق ندارد؛ زیرا سائل از زمان خداوند سؤال كرده ولی موضوع

[٤٢٤]. سفینة البحار، ج‌١، ص٤٦٦.

[٤٢٥]. مجمع البیان، ج٦،ص٧٩٠.

[٤٢٦]. بحار الأنوار، ج‌١٤، ص٢٢٦؛ ج‌٦٣، ص١٢٤.

[٤٢٧]. دعائم الإسلام؛ ج‌٢؛ ص١٤٧.

[٤٢٨]. الكافی، ج‌١، ص٨٨، ح٢.