حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٢٢

تخریج سند، احتمال عدم ارسال سند اصلی را تقویت می‌کند؛ زیرا در کتاب الخصال، فاطمه بنت الحسین، به‌واسطه پدرش از پیامبر(ص) نقل می‌كند.[٣٣٣] علاوه بر آن، در امالی طوسی هم با سند دیگری آمده كه موید این مطلب است.[٣٣٤]

نمونه (٢): سندی در من لایحضره الفقیه چنین آمده است:

وَ رُوِی عَنْ زَیدِ بْنِ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ(ع) أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِی سَیدَ الْعَابِدِینَ(ع) فَقُلْتُ لَهُ: یا أَبَتِ‌ أَخْبِرْنِی‌ عَنْ‌ جَدِّنَا رَسُولِ اللَّهِ‌(ص) لَمَّا عُرِجَ بِهِ إلَى السَّمَاءِ... وَ قَدْ أَخْرَجْتُ هَذَا الْحَدِیثَ مُسْنَداً فِی كِتَابِ الْمَعَارِجِ.[٣٣٥]

هرچند شیخ صدوق به مسندبودن این روایت در کتاب المعارج تصریح کرده، اما از آنجا که کتاب مزبور به‌دست ما نرسیده، این روایت در ظاهر مرسل است. حدیث مذکور در وسائل الشیعه[٣٣٦] و کتاب الوافی[٣٣٧] نیز مرسل آمده، اما با تخریج معلوم می‌شود که در کتب دیگر شیخ صدوق مانند الامالی،[٣٣٨] التوحید[٣٣٩] و علل الشرائع[٣٤٠] با سند کامل آمده است؛ سند آن عبارتنداز:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِصَامٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یعْقُوبَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِی بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِیمِی عَنِ الْحُسَینِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیدِ بْنِ عَلِی(ع) قَالَ: سَأَلْتُ أَبِی سَیدَالْعَابِدِینَ(ع) فَقُلْتُ لَهُ: یا أَبَتِ‌ أَخْبِرْنِی‌ عَنْ‌ جَدِّنَا رَسُولِ‌ اللَّهِ‌(ص)... .

نمونه (٣): روایتی بدون سند این‌گونه در من لایحضر الفقیه آمده است:

وَ قَالَ الصَّادِقُ(ع) إِنَ‌ الْأَرْوَاحَ‌ فِی‌ صِفَةِ الْأَجْسَادِ فِی شَجَرَةٍ... .[٣٤١]

[٣٣٣]. سند کتاب الخصال به این‌گونه است: «حَدَّثَنَا أَبِی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِی بْنِ الصَّلْتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِی بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِی عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی(س) عَنْ أَبِیهَا(ع) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص)...». (الخصال، ج‌١، ص١٠٥، ح٦).

[٣٣٤]. «وَ عَنْهُ، قَالَ: أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی‌الْمُفَضَّلِ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنِ مَحْمُودٍ بن بِنْتِ الْأَشَجِّ الْكِنْدِی بِأُسْوَانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَى بْنِ هِشَامٍ النَّاشِرِی الْكُوفِی، قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِی بْنِ فَضَّالٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ حُمَیدٍ الْحَنَّاط عَنْ أَبِی‌حَمْزَةَ ثَابِتِ بْنِ أَبِی‌صَفِیةَ، قَالَ: حَدَّثَنِی أَبُوجَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی(ع) عَنْ آبَائِهِ(عهما)، قَالَ عَاصِمٌ: وَ حَدَّثَنِی أَبُوحَمْزَةَ عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَینِ(س) عَنْ أَبِیهَا الْحُسَینِ عَنْ أَبِیهِ(عهما)، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص)...». (الأمالی، ص٦٠٣، ح٥).

[٣٣٥]. من لایحضره الفقیه، ج‌١، ص٢٠٠.

[٣٣٦]. ج٤، ص١١٦، ح٤٣٩٤.

[٣٣٧]. ج٧، ص٦٧، ح٥٤٧٦.

[٣٣٨]. ص٤٥٨، ح٦.

[٣٣٩]. ص١٧٦، ص٨.

[٣٤٠]. ج١، ص١٣٢، ح١.

[٣٤١]. من لایحضره الفقیه، ج‌١، ص١٩٣، ح٥٩٣.