حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٠٠ - بررسی تحلیلی حدیث «ارتد الناس بعد النبی(ص) الا ثلاثة»
با هشت سند مختلف نقل شده است. حدیث اول اینگونه نقل شده:
عَنِ الْحَارِثِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَالْمَلِكِ بْنَ أَعْینَ یسْأَلُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ(ع) فَلَمْ یزَلْ یسْأَلُهُ حَتَّى قَالَ فَهَلَكَ النَّاسُ إِذاً فَقَالَ إِی وَ اللَّهِ یا ابْنَأَعْینَ هَلَكَ النَّاسُ أَجْمَعُونَ قُلْتُ أَهْلُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ قَالَ فُتِحَتْ عَلَى الضَّلَالِ إِی وَ اللَّهِ هَلَكُوا إِلَّا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ سَلْمَانُ الْفَارِسِی وَ أَبُوذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ لَحِقَهُمْ عَمَّارٌ وَ أَبُوسَاسَانَ الْأَنْصَارِی وَ حُذَیفَةُ وَ أَبُوعَمْرَةَ فَصَارُوا سَبْعَة.[٢٥٤] حارث میگوید: از عبدالملک بن اعین شنیدم که او همیشه از امام صادق(ع) سؤال میپرسید تا آنجاکه به حضرت گفت: بنابراین مردم هلاک شدند؟ حضرت فرمود: آری بهخدا سوگند همه هلاک شدند گفتم: اهل شرق و غرب، همه؟ فرمود: همانا راه گمراهی باز شده بود؛ آری بهخدا سوگند بهجز سلمان و ابوذر و مقداد، همه هلاک شدند سپس عمار و ابوساسان انصاری و حذیفه و ابوعمره هم به ایشان ملحق شدند و هفت نفر شدند.
در این روایت چهارنفر و در روایت قبل دونفر دیگر به افراد مستثنی ملحق شدهاند. حدیث دوم بدینشرح است:
عَنِ الْفُضَیلِ بْنُ یسَارٍ عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ(ع) قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) لَمَّا قُبِضَ صَارَ النَّاسُ كُلُّهُمْ أَهْلَ جَاهِلِیةً إِلَّا أَرْبَعَةً عَلِی وَ الْمِقْدَادُ وَ سَلْمَانُ وَ أَبُوذَرٍّ فَقُلْتُ فَعَمَّارٌ فَقَالَ إِنْ كُنْتَ تُرِیدُ الَّذِینَ لَمْ یدْخُلْهُمْ شَیءٌ فَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ؛[٢٥٥] امام باقر(ع) فرمود: زمانی که پیغمبر اکرم(ص) از دنیا رفتند، همه مردم اهل جاهلیت شدند(به جاهلیت بازگشتند) مگر چهار نفر: حضرت علی(ع)، مقداد، سلمان و ابوذر. فضیل میگوید عرض کردم پس عمار چه؟ فرمود اگر میخواهی بشناسی کسانی که هیچگونه شکی در دلشان راه نیافت! پس آنها این سه نفر هستند.
در این روایت تعبیر به «صار الناس کلهم اهل جاهلیة» شده؛ یعنی مردم مانند دوران جاهلیت قبل از اسلام شده بودند و بهجای «ثلاثة» کلمه «اربعة» بهکار رفته است. حدیث سوم چنین آورده شده:
حَنَانٌ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ(ع) قَالَ: كَانَ النَّاسُ أَهْلَ رِدَّةٍ بَعْدَ النَّبِی(ص) إِلَّا ثَلَاثَةً فَقُلْتُ وَ مَنِ الثَّلَاثَةُ فَقَالَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَ أَبُوذَرٍّ الْغِفَارِی وَ سَلْمَانُ الْفَارِسِی رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَیهِمْ ثُمَّ عَرَفَ أُنَاسٌ بَعْدَ یسِیرٍ وَ قَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِین دَارَتْ عَلَیهِمُ الرَّحَى وَ أَبَوْا أَنْ یبَایعُوا حَتَّى جَاءُوا بِأَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ(ع) مُكْرَهاً فَبَایعَ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ ینْقَلِبْ عَلى عَقِبَیهِ فَلَنْ یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً وَ سَیجْزِی اللَّهُ الشَّاكِرِین[٢٥٦]؛[٢٥٧] امام باقر(ع) فرمود: مردم بعد از رحلت پیغمبر اکرم(ص) برگشتند مگر سه نفر: مقداد و ابوذر و
[٢٥٤]. الإختصاص، ص٦؛ رجال الکشی، ص٧.
[٢٥٥]. تفسیر العیاشی، ج١، ص١٩٩.
[٢٥٦]. آل عمران، آیه ١٤٤.
[٢٥٧]. در رجال الکشی کلمه «ردة» با «الف و لام» آمده و بهجای کلمه «اُناس»، «الناس» ذکر شده است. (الكافی، ج٨، ص٢٤٦؛ تفسیر العیاشی، ج١، ص١٩٩؛ رجال الكشی، ص٦ ).