دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٥٢

تُرابِ اِصْفَهانی، میرزا ابوتراب، متخلص به غبار و تراب (مقـ ١١٤٣ق/١٧٣٠م)، از پارسی‌سرایان هند در دورۀ عالمگیر.
پدرش، محمدعلی خان، از بزرگان اصفهان بود که پیش از تولد فرزندش و در زمان عالمگیر اول گورکانی (سل‌ ١٠٦٨-١١١٨ق) به‌هند مهاجرت کرده بود (آرزو، ٣٥؛ خلیل، ٣٤؛ بهگوان داس، ٤٢). تراب در همان‌جا به‌دنیا آمد (آرزو، همانجا). او را از شاعران خوش‌فکر و دارای طبعی قوی به‌شمار آورده‌اند، چنان‌که توانایی رقابت با شاعرانی مانند محمد اسحاق شوکت و میان ناصرعلی و نیز قدرت هجو میرزاجعفر عاشق را داشت (خوشگو، ٣/ ٢١٨؛ اخلاص، ١٧٤-١٧٥؛ احمدعلی‌هاشمی، ٤/١٧٣، ١٧٤). او با کسانی مانند شاه‌سعدالدوله گلشن و سراج‌الدین علی‌خان آرزو همنشین بود (آرزو، همانجا؛ خلیل، ٣٤، ١١٣). وی بعداً تخلص خود را از غبار به تراب تغییر داد (خوشگو، ٣/ ٢١٨، ٢٢٠).
تراب مدتها ساکن اکبرآباد بود، ولی بعدها همراه مبارزالملک سربلندخان،‌ حاکم احمدآباد گجرات به آن دیار رفت (آرزو، ٣٥) و در زمان عالمگیر، وقایع‌نگار حاکم گجرات شد (علی‌ حسن خان، ٢٢٩؛ احمدعلی‌ هاشمی، ٤/١٧٤). تراب در جنگی که میان مؤمن‌خان،حاکم گجرات، و مردم راجپوتیه درگرفت، کشته شد (خلیل، ٣٤؛ قس: خوشگو، ٣/٢٢٠). آقابزرگ او را صاحب دیوان شعر می‌داند (٩/٧٨٥)، ولی منابع دیگر در این باب سکوت کرده‌اند.
مآخذ: آرزو، علی خان، مجمع‌النفایس، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، ١٩٩٢م؛ آقابزرگ، الذریعة؛ احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٩٣م؛ اخلاص، کشن‌چند، همیشه بهار، به کوشش وحید قریشی، کراچی، ١٩٧٣م؛ بهگوان داس هندی، سفینۀ هندی، به کوشش شاه محمد عطاءالرحمان کاکوی، پتنه، ١٩٥٨م؛ خلیل، علی ابراهیم، صحف ابراهیم، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، ١٩٧٨م؛ خوشگو، بندر ابن داس، سفینه، به کوشش شاه محمد عطاءالرحمان کاکوی، پتنه، ١٩٥٩م؛ علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید، بهوپال، ١٢٩٥ق. فیروزه دلفانی