روزنامه نیمه دولتی الرأی العام در سرمقاله امروز خود از بهبود روابط میان شوروی و ایران اظهار نگرانی کرده و نوشته است: «روس ها با نزدیک شدن به ایران و اتخاذ مواضع متناقض در قبال اوضاع منطقه خلیج ]فارس[ بازی خبیث و دیرینه خود را تکرار می کنند ... شوروی ایران را به مثابه یک گنج می داند که فکر می کند باید آن را همواره نگه داشت.» الرأی العام افزوده است: «شوروی هر بار احساس سردرگمی در سیاست خود می کند و در یک بن بست سیاسی قرار می گیرد، فرستادگان خود را به منطقه گسیل می دارد و سخن از احیای کنفرانس بین المللی صلح اعراب با اسرائیل می گوید و اظهاراتی در مورد لزوم برقراری صلح در منطقه خلیج]فارس[ منتشر می کند.»[١]

١ ١٠

مواضع شوروی در قبال جنگ به دلیل گسترش روابط با ایران، مخالفت با تحریم ایران و تلاش های دیپلماتیک منطقه ای، مورد توجه رسانه های جهان قرار گرفته است. در حالی که کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس به شدت از موضع شوروی در قبال جنگ انتقاد می کنند، برخی تحلیل گران معتقدند که سیاست شوروی ایجاد توازن میان ایران و عراق است تا بدین وسیله به جنگ پایان دهد. احمد میرفندرسکی، سفیر سابق ایران در شوروی، در مصاحبه با رادیو بی.بی.سی گفت: «من معتقدم که اتحاد شوروی از روز اول علاقه چندانی به بروز این جنگ نداشت و برای خاموش کردن آن تلاش کرد. یکی از مبانی سیاست خارجی شوروی آرامش در مرزهای جنوبی است و این را من از دورانی که سفیر بودم و با روابط ایران و شوروی سر و کار داشتم درک کرده ام. اتحاد شوروی مایل است یک نقش فعال و سازنده ای در روابط بین ایران و عراق بازی کند. چنانچه در روابط بین پاکستان و هند هم در تاشکند در سال ١٩٦٦ بازی کرد. وی درباره کمک شوروی به دو طرف جنگ گفت: کمک به متخاصمین طبق تعهداتی است که شوروی با عراق دارد و اگر فقط به عراق کمک کند، ایران مسلماً از او سخت دلخور خواهد شد. پس توازنی است که اتحاد شوروی می خواهد بین عراق و ایران برقرار کند و در عین حال هم سعی می کند که این آتش جنگ خاموش بشود، اگر بشود، اسمش را می گذاریم سیاست کج دار و مریز؛ یعنی بهترین راه حل در بدترین شرایط. هدف شوروی این است که نقش و درجه ای برای خودش قائل شود ولی من فکر می کنم نقش درجه یک نمی تواند برای خودش قائل بشود و باید با کمک امریکا باشد. امریکا هم می داند شوروی هیچ کاری در خلیج فارس نمی تواند انجام دهد.»[٢]

٢ ١١

محمدجواد ایروانی، وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران که در رأس یک هیئت بلندپایه اقتصادی و صنعتی برای شرکت در سومین اجلاس مشترک همکاری های اقتصادی و بازرگانی به پاکستان سفر کرده بود، پس از گفت و گو با مقامات پاکستانی به تهران بازگشت. این سفر هم زمان با تشدید تهدیدات امریکا در خلیج فارس و اعلام تحریم اقتصادی جمهوری اسلامی ایران انجام شد. در این سفر مقامات

[١] ١٧. مأخذ ٣، ص٣٦ و ٣٧، کویت - خبرگزاری جمهوری اسلامی، ٨/٨/١٣٦٦، به نقل از روزنامه الرأی العام.

[٢] ١٨. مأخذ ٣، ص٢٦ و ٢٧، بخش فارسی رادیو بی بی سی، ٨/٨/١٣٦٦.