و حسن صورت عبارت است از تناسب تجهيزات آن نسبت به يكديگر، و تناسب مجموع آنها با آن غرضى كه به خاطر آن غرض ايجاد شده، اين است معناى حسن، نه خوشگلى و زيبايى منظر و يا نمكين بودن، چون حسن يك معناى عامى است كه در تمامى موجودات جارى است هم چنان كه فرمود:(الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ)[٢].

و اگر در آيه مورد بحث تنها حسن صورت انسانها را نام برد، شايد براى اين بوده كه مردم را توجه دهد به اينكه خلقت انسانها طورى شده كه با بازگشت آنان به سوى خدا سازگار است، براى اينكه وقتى خداى تعالى ملكى قادر على الاطلاق است، مى‌تواند به آنچه مى‌خواهد حكم كند، و به هر طور كه مى‌خواهد در آن تصرف نمايد. و او در افعالش منزه از هر نقص و عيب، و بلكه محمود و ستايش شده است، از سوى ديگر مردم از نظر كفر و ايمان مختلفند، و او به اعمال آنان بينا است، و خلقت هم لغو نيست، بلكه براى آن غايت و هدفى است، پس بر او واجب است كه مردم را بعد از نشاه دنيا براى نشاه ديگر مبعوث كند، براى نشاه جاودانه و فناناپذير، تا در آن نشاه به مقتضاى اختلافى كه از نظر كفر و ايمان داشتند زندگى كنند، و اين همان جزا است كه مؤمن با آن سعادتمند، و كافر شقى مى‌شود.

و جمله‌(وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ) اشاره به همين نتيجه است.

(يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) در اين آيه شريفه شبهه منكرين معاد را كه به جز استبعاد اساسى ندارد دفع مى‌كند، شبهه آنان اين است كه چطور ممكن است موجودات فانى و متلاشى شده در عالم، دوباره برگردند؟ با اينكه حوادث عالم و اعمال و صفات قابل شمار نيست؟ بعضى ظاهر و علنى، و بعضى باطن و سرى است، بعضى به چشم ديده مى‌شود و بعضى جزو غيب به شمار مى‌رود؟

آيه شريفه جواب مى‌دهد كه خدا آنچه در آسمانها و زمين است- كه آن نيز قابل شمار نيست- مى‌داند، و آنچه شما در باطن خود پنهان مى‌كنيد و آنچه علنى مى‌سازيد همه را مى‌داند.

و جمله‌(وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) به گفته بعضى اعتراضى است كه به عنوان دنباله سخن آورده شد، تا شمول علم خدا به‌(ما تُسِرُّونَ) و به‌(ما تُعْلِنُونَ) را كاملا روشن‌

[١] انسان را در نيكوترين تقويم آفريديم. سوره تين، آيه ٤.

[٢] خدايى كه خلقت هر چيزى را نيكو كرد. سوره سجده، آيه ٧.