ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٤٧١ - منظور از اينكه در باره منافقين فرموده آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم

اين، مراد از جمله مورد بحث اين مى‌شود كه: منافقين عامه مردم را از راه دين برگرداندند، در حالى كه خود را در پشت سپر سوگندهاى دروغينشان حفظ كردند.

و معناى آيه اين مى‌شود كه: منافقين سوگندهاى دروغين خود را وقايه و سپر خود قرار داده، از راه خدا و دين او اعراض نمودند، و يا به مقدارى كه توانستند امور را فاسد و وارونه ساختند، و بدين وسيله مردم را از دين خدا برگرداندند.

و جمله‌(إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ) تقبيح اعمال منافقين است، اعمالى كه به طور استمرار- يعنى از روزى كه دچار نفاق شدند تا روز نزول سوره- مرتكب شده بودند.

[منظور از اينكه در باره منافقين فرموده:(آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ ...)]

(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ) اشاره با كلمه ذلك - به طورى كه گفته‌اند- به زشتى اعمال ايشان است. بعضى هم گفته‌اند اشاره به همه مطالب قبل است، يعنى دروغگويى، و سپر قرار دادن سوگند دروغ، و برگرداندن مردم از راه خدا، و اعمال زشت منافقين.

و منظور از اينكه فرمود ايمان آوردند همان شهادت زبانى به يگانگى خدا و رسالت رسول خدا ٦ است، كه سپس در باطن دل از ايمان به خدا كافر شدند، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده:(وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلى‌ شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ)[١].

البته بعيد هم نيست كه در بين منافقين كسانى بوده باشند كه ايمان اولشان حقيقى و جدى بوده، ولى بعدا از دين برگشته باشند، و اين ارتداد خود را از مؤمنين پنهان نموده، در باطن به منافقين پيوسته باشند، و مثل آنان منتظر گرفتارى رسول خدا ٦ و مؤمنين شده باشند، هم چنان كه از آيات سوره توبه نظير آيه زير همين معنا به نظر مى‌رسد:

(فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى‌ يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ)[٢] و نيز در آيه زير از منافقينى كه از همان آغاز، ايمان در دلهايشان داخل نشده تعبير كرده به اينكه‌(وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ)[٣].

بنا بر اين، پس ظاهر چنين به نظر مى‌رسد كه منظور از جمله‌(آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا) اظهار

[١] و چون به مؤمنين برمى‌خورند مى‌گويند ايمان آورديم، و چون با شيطانهايشان ديدار مى‌كنند، مى‌گويند: ما با شماييم، و مؤمنين را مسخره كرده‌ايم. سوره بقره، آيه ١٤.

[٢] در نتيجه اين تكذيب( و نقض عهد) خدا هم دل آنها را ظلمتكده نفاق گردانيد تا روزى كه به كيفر بخل و اعمال زشت خود برسند. سوره توبه، آيه ٧٧.

[٣] بعد از گفتن شهادتين كافر شدند. سوره توبه، آيه ٧٤.