او هر چيزى را فرا گرفته، پس او مى‌تواند در خلقش تصرف نموده و دوباره زنده‌اش سازد، همانطور كه در آغاز تصرف كرد و ايجادش نمود، پس او مى‌تواند مردگان را مبعوث كند، هر طورى كه اراده‌اش تعلق گرفته باشد، كه البته جز به حكمت تعلق نمى‌گيرد.(هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) حرف فاء در كلمه فمنكم صرف ترتب كفر و ايمان بر خلقت را مى‌رساند، يعنى تنها مى‌فهماند اگر خلقتى نبود كفر و ايمانى هم نبود، پس حرف مذكور نمى‌خواهد بفهماند كفر و ايمان هم دو مخلوق خداى تعالى هستند و يا نيستند از اين جهت ساكت است، تنها مى‌خواهد بفهماند مردم بعد از آنكه خلق شدند دو دسته شدند، بعضى كافر و بعضى مؤمن، و اگر كافر را اول ذكر كرد براى اينكه هميشه اكثريت با كافران است.

و حرف من در دو كلمه فمنكم و و منكم براى تبعيض است و چنين معنا مى‌دهد كه بعضى از شما كافر و بعضى مؤمنند و با جمله‌(وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) توجه داد كه تقسيم شدن مردم به دو قسم همانطور كه گفتيم حق است، و آن دو نزد خدا از يكديگر متمايزند، چون ملاك كفر و ايمان ظاهر و باطن اعمال است، كه خدا به آن بينا است، نه چيزى از آن بر او پوشيده است، و نه به يكديگر مشتبه مى‌شوند.

اين آيه مقدمه دوم براى اثبات معاد و حتميت آن است، مى‌فرمايد: مردم مخلوق خدايند، و از نظر كفر و ايمان و اعمال خوب و بد براى او متمايزند.

(خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ) مراد از حق معنايى خلاف معناى باطل است، و باطل اين است كه آسمانها و زمين را بدون هدف و غرضى ثابت خلق كرده باشد، هم چنان كه در جاى ديگر در نفى چنين خلقتى باطل فرمود:(لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا)[١] و نيز فرمود:(وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ)[٢].

و در جمله (وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ‌) منظور از تصوير قلم به دست گرفتن و نقشه كشيدن نيست، بلكه منظور، اعطاى صورت است، و صورت هر چيز قوام و نحوه وجود آن‌

[١] اگر مى‌خواستيم اسباب بازى درست كنيم و براى خود سرگرمى فراهم سازيم، از پيش خود درستش مى‌كرديم. سوره انبياء، آيه ١٧.

[٢] ما آسمانها و زمين را به بازى خلق نكرديم، و آن دو را جز به حق نيافريديم، ولى بيشتر مردم نمى‌دانند. سوره دخان، آيه ٣٨ و ٣٩.