ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٥٧ - احاطه، ملك و علم مطلق خداوند بر همه چيز و همه كس

خاطر نشان كرد، و اين تكرار براى اين بود كه بهتر بفهماند مساله بازگشت به خدا مبتنى بر عموميت ملك او است، بار اول تنها مى‌خواست مالكيت خدا را افاده كند، و در نوبت دوم خواست اين ابتناء را بفهماند، هم چنان كه در آيه‌اى ديگر مى‌بينيم مساله معاد را با مالكيت خداى تعالى با هم آورده، مى‌فرمايد:(يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى‌ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ)[١].

در جمله‌(وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ) كلمه امور جمع است، و چون الف و لام بر سر دارد و به اصطلاح ادبى جمع محلى به الف و لام است، افاده عموميت مى‌كند، همانطور كه در جمله‌(أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ)[٢] نيز چنين است، در نتيجه هيچ چيز نيست مگر آنكه به سوى خدا برمى‌گردد، و هيچ كس نمى‌تواند او را از برگشتن به سوى خداى تعالى باز بدارد، و هيچ عاملى كه آن چيز را به سوى خدا برمى‌گرداند به جز اختصاص ملك به خدا نيست. ساده‌تر بگويم: تنها عاملى كه امور را به سوى خدا بر مى‌گرداند، اين است كه ملك عالم مختص به او است، پس امر و فرمان و حكمرانى هم تنها از آن او است.

در اين جمله و همچنين در جمله‌(وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) كه قبلا بود با اينكه ممكن بود بفرمايد: و اليه ترجع الامور و و هو بما تعملون بصير لفظ اللَّه را ذكر كرد، و شايد وجه آن اين بوده باشد كه اين دو جمله مانند يك مثل معروف دلنشين شود، و دلها را براى تاثر از ياد روز قيامت و پاداشهاى بزرگى كه در قيامت به انفاق كنندگان در راه خدا مى‌دهند، و در آيات بعد ذكرش مى‌آيد آماده‌تر سازد.

(يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) ايلاج شب در روز و ايلاج روز در شب به معناى اختلافى است كه شب و روز در كوتاهى و بلندى دارند، و اين اختلاف در دو نيم كره شمالى و جنوبى درست به عكس همند، در فصلى كه در نيم كره شمالى شب‌ها بلند است، در نيم كره جنوبى كوتاه است، و در فصلى كه در نيم كره شمالى شب‌ها كوتاه و روزها بلند است، در نيم كره جنوبى به عكس آن است، و مساله اختلاف شب و روز را در كلام خداى تعالى چند بار ديديم.

و مراد از ذات الصدور افكار پنهانى و نيات نهفته‌اى است كه در سينه‌ها جا گرفته‌

[١] روزى كه خلايق همه آشكار مى‌شوند، و از ايشان نه ظاهرى بر خدا پوشيده مى‌ماند و نه باطنى، در آن روز پرسيده مى‌شوند: ملك در امروز از آن كيست؟ از آن خداى واحد قهار. سوره مؤمن، آيه ١٦.

[٢] آگاه باش كه كارها به سوى خدا برمى‌گردد. سوره شورى، آيه ٥٣.