هم ظلمت ، هم حرکت و تکامل است و هم سکون و توقف اما آنچه وجود اصیل‌ دارد خیر است ، سازگاری است ، جود است ، نور است ، حرکت است ، شر ، تضاد ، منع ، ظلمت ، سکون ، وجودهای تبعی و طفیلی هستند در عین حال همین‌ امور تبعی و طفیلی نقش اساسی در فتح باب خیرات ، و در سازگاریها و تلائمها ، در جودها ، در نورها ، در حرکتها و تکاملها دارند . . ١٠ جهان به حکم اینکه یک واحد زنده است ، یعنی قوای ذی شعور ، جهان‌ را تدبیر می‌کنند ( « فالمدبرات امرا ») [١] ، از نظر رابطه جهان و انسان ، جهان عمل و عکس العمل است یعنی جهان نسبت به نیک و بد انسان‌ بی‌تفاوت نیست ، پاداش و کیفر ، امداد و مکافات ، در همین جهان علاوه‌ بر آنچه در آخرت خواهد آمد هست ، شکر و کفر یکسان نیست .
« لئن شکرتم لازیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید »[٢] .
اگر از مواهب الهی قدردانی و حق شناسی کنید و به نحو مطلوب بهره‌ برداری نمایید ، آنها را بر شما افزایش می‌دهیم و اگر ناسپاسی کنید و آن‌ نعمتها را بیهوده و در راه خلاف مصرف کنید ، عذاب من البته شدید است .
علی ( علیه السلام ) می‌فرماید : « لا یزهدنک فی المعروف من لا یشکره لک ، فقد یشکرک علیه من لا یستمتع‌ بشی‌ء منه ، و قد تدرک من شکر الشاکر اکثر مما اضاع الکافر ، و الله یحب‌ المحسنین » [٣] .

[١] نازعات / [٥] [٢] ابراهیم / [٧] [٣] نهج البلاغه ، حکمت . ٢٠٤