يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٩ - ١١٢- فلسفه و اسرار حجّ چيست؟

و چه جالب مى‌فرمايد امام صادق عليه السلام در ذيل همان روايت هشام بن حكم: «اگر هر قوم و ملتى تنها از كشور و بلاد خويش سخن بگويند و تنها به مسائلى كه در آن است بينديشند همگى نابود مى‌گردند و كشورهايشان ويران مى‌شود، منافع آنها ساقط مى‌گردد و اخبار واقعى در پشت پرده قرار مى‌گيرد» [١].

٤- بعد اقتصادى حج- بر خلاف آنچه بعضى فكر مى‌كنند، استفاده از كنگره عظيم حج براى تقويت پايه‌هاى اقتصادى كشورهاى اسلامى نه تنها با روح حج منافات ندارد بلكه طبق روايات اسلامى يكى از فلسفه‌هاى آن را تشكيل مى‌دهد

چه مانعى دارد مسلمانان در آن اجتماع بزرگ، پايه يك بازار مشترك اسلامى را بگذارند، و زمينه‌هاى مبادلاتى و تجارى را در ميان خود بگونه‌اى فراهم سازند كه نه منافعشان به جيب دشمنانشان بريزد، و نه اقتصادشان وابسته به اجانب باشد، كه اين دنياپرستى نيست، عين عبادت است و جهاد.

و لذا در همان روايت «هشام بن حكم» از «امام صادق» عليه السلام ضمن بيان فلسفه‌هاى حج صريحاً به اين موضوع اشاره شده بود كه يكى از اهداف حج، تقويت تجارت مسلمانان و تسهيل روابط اقتصادى است.

و در حديث ديگرى از همان امام عليه السلام در تفسير آيه‌ «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ» (بقره- ١٩٨) مى‌خوانيم كه فرمود: منظور از اين آيه كسب روزى است‌ فاذا احل الرجل من احرامه و قضى فليشتر و ليبع فى الموسم: «هنگامى كه انسان از احرام بيرون آيد و مناسك حج را بجا آورد در همان موسم حج خريدوفروش كند (و اين موضوع نه تنها گناه ندارد بلكه داراى ثواب است) [٢].

همين معنى در ذيل حديثى كه از «امام على بن موسى الرضا» عليه السلام‌ بطور مشروح در بيان فلسفه‌هاى حج وارد شده است آمده و در پايان آن مى‌فرمايد: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ‌ [٣].

[١]- همان مدرك سابق.

[٢]- تفسير عياشى طبق نقل تفسير الميزان جلد ٢ صفحه ٨٦.

[٣]- بحار الأنوار جلد ٩٩ صفحه ٣٢.