دلايل ديدگاه دوم: پيمان ذمّه مادامى كه نقض آن با ذمّى شرط نشده باشد، نقض نمى‌گردد. بنابراين، اگر در پيمان ذمّه شرط شده باشد كه ذمّيان حق جاسوسى و ضرر زدن به مسلمانان را ندارند، پيمانشان نقض مى‌گردد. اين حكم به مقتضاى استمرار پيمان پرداخت جزيه و التزام به احكام ذمّه و خود دارى از جنگ از سوى ذمّيان است، اما اگر خوددارى از جاسوسى با آنان شرط شده باشد، دو وجه دارد: [٢]

الف-پيمان ذمّه با جاسوسى نقض نمى‌شود، زيرا همان طور كه پيمان ذمّه بدون شرط نقض نمى‌شود، با شرط هم نقض نمى‌شود، مانند تظاهر به خوردن شراب و گوشت خوك و ترك بستن زُنّٰار (پارچۀ مخصوصى كه ذمّيان بايد به لباسشان نصب مى‌كردند) .

ب-جاسوسى پيمان را نقض مى‌كند، به اين دلايل:

١-نقل شده است كه مردى مسيحى، زن مسلمانى را مجبور به زنا كرد. وى به عبيدة ابن جراح شكايت‌برد؛ و او به ذمّى گفت: براين كار با شما مصالحه نكرده‌ايم؛ و گردنش‌را زد.

٢-اين گونه اعمال بدون شرط هم كيفر داده مى‌شود. بنابر اين، لازم است براى شرط هم تأثيرى قائل شويم، و اين تأثير تنها با نقض پيمان ذمّه آشكار مى‌شود. از اين رو، نزد برخى از شافعيان، پيمان ذمّه جز با خوددارى از پرداخت جزيه يا خوددارى از التزام به احكام مسلمانان يا پيكار با آن‌ها نقض نمى‌شود؛ زيرااين كار با امنيّت طرفين، كه پيمان ذمّه مقتضىِ آن است، منافات دارد.

همچنين استدلال كرده‌اند به اين‌كه ايمان مؤمن با جاسوسى زايل نمى‌شود، چنان كه از

[١] -ر. ك: دردير، الشرح الصغير، ج ٢، ص ٣١٦؛ دسوقى، شمس الدين محمد بن احمد بن عرفه دسوقى (وفات:١٢٣٠ ه‌.) حاشية الدسوقى على شرح الكبير، دار احياء التراث العربى، چاپخانۀ عيسى بابى الحلبى، مصر، ج ٢، ص ٢٠٥؛ ابن قدامه، المغنى و الشرح الكبير، ج ١٠، ص ٦٠٩.
[٢] -ر. ك: نووى، ابو زكريا يحيى بن شرف (وفات:٦٧٦ ه‌.) ، روضة الطالبين،١٢ جزء، ج ١، ص ٣٢٩؛ تقى الدين حصنى دمشقى شافعى، كفاية الاخيار، مطبعة بابى حلبى،١٩٣٧، ج ٢، ص ١٣٥؛ ابو اسحاق ابراهيم بن على فيروزآبادى شيرازى (وفات:٤٧٦ ه‌.) ، المهذب، مطبعة عيسى بابى حلبى، مصر، ج ٢، ص ٢٠٧؛ تكملة المجموع شرح المهذب، ج ١٩، ص ٤٢٢-٤٢٤؛ ابن قدامه، المغنى و الشرح الكبير، ج ١٠، ص ٦٠٨-٦٠٩.