٢-جاسوس به منزلۀ چشم مشركان عليه مسلمانان به شمار مى‌رود. بنابر اين، اگر ذمّيان جاسوسى كنند، پيمانشان نقض مى‌شود، گر چه صلح با اهل ذمّه بر همان مبنايى كه عمر برقرار نموده تا روز قيامت معتبر است وليكن يكى از شرايط اين است كه اسرار مسلمانان را نزد كسى فاش نكنند. اين مطلب با آن‌ها شرط نمى‌شود، بلكه به همان شرط عمر بسنده مى‌گردد.

پس هرگاه در قلمرو اسلام، اهل ذمّه‌اى ديده شود كه اسرار مسلمانان را گزارش مى‌دهد، براى عبرت گرفتن ديگران به قتل مى‌رسد و پيمانش نقض مى‌گردد.

٣-در كتاب الاحكام السلطانيۀ ابو يعلى آمده است: بر اهل ذمّه است كه به ترك آنچه ضرر مسلمان‌ها درآن است، ملتزم باشند؛ يعنى بر پيكار با مسلمانان اجتماع نكنند، با زن مسلمان زنا نكنند و از ازدواج با آنان سخن نگويند، مسلمانى را از دين برنگردانند، راه را بر مسلمانى نبندند، به جاسوسان مشركان پناه ندهند، با راهنمايى عليه مسلمانان به كسى كمك نكنند، يعنى اخبار مسلمانان را به مشركان گزارش ندهند و زن يامرد مسلمانى را نكشند.

پس هرگاه چيزى از اين‌ها را انجام دادند، طبق يكى‌از دو روايت؛ پيمانشان نقض مى‌گردد.

ابن قاسم گفته است كه پيمان ذمّى با يكى از هشت مورد ياد شده نقض مى‌شود، خواه با او شرط شده و خواه شرط نشده باشد. [٢]

هرگاه ذمّى‌اى عليه مسلمانان جاسوسى كند يا جاسوسى از مشركان را پناه دهد، پيمان او نقض و از ذمّه خارج مى‌گردد و احكام حربى بر او جارى مى‌شود؛ مادام كه عهد او نقض باشد، امام درباره‌اش مخيّر است و او همانند اسير حربى به شمار مى‌رود؛ زيرا نقض پيمان

[١] -ر. ك: تكملة المجموع شرح المهذب، ج ١٩، ص ٣٤٢؛ ابوليل، اسس العلاقات الدوليه، ص ٣٥٨. فرات بن حيّان اهل ذمّه نبوده است؛ بلكه وى از بنى سعد بود كه در جنگ حنين اسلام آورد (ر. ك: تاريخ گزيده، حمدالله مستوفى، انتشارات امير كبير ١٣٦٢، تهران، ص ٢٤٦) .
[٢] -ابو يعلى حسين فراء حنبلى (وفات:٤٥٨ ه‌.) الاحكام السلطانيه، ط ١، (١٣٥٦/١٩٣٨) ، ص ١٥٨-١٥٩، (ر. ك: تقى الدين شافعى، كفاية الاخيار، ط ٢، ج ٢، ص ١٣٦؛ تكملة المجموع شرح المهذب، ج ١٩، ص ٤٢٣؛ ابن قدامه، المغنى و الشرح الكبير، ج ١٠، ص ٦٠٨.