جنبشها و نهضتهاى سياسى اسلام معاصر - پژوهشکده انقلاب اسلامی - الصفحة ٢٨
«شيخ محمد عبده مصرى» (١٢٧٩- ١٢٢٢ ه. ش.) و «شيخ عبدالرحمان كواكبى سورى» (١٢٧٨- ١٢٢٩ ه. ش.) ادامه دهنده راه سيد جمال بودند. فقط تفاوتهاى اندكى در آراى آنان در مقايسه با انديشههاى سيد جمال ديده مىشود كه به طور عمده به اولويتى بر مىگردد كه به اجرا و يا چگونگى اجرايى آراى خود مىدادند البته بين انديشههاى محمد عبده و آراى سيد جمال تمايز بيشترى وجود دارد. اهمّ اين تفاوتها عبارتند از:
اوّل: توجه خاص عبده معطوف به عدم آمادگى مسلمانان براى مقابله با انديشههاى غربى و نيز منطبق كردن اسلام با مقتضيات جديد بود، در حالىكه سيد جمال عقيده داشت مسلمانان اين آمادگى را بدون آموزش دارا هستند.
دوم: عبده به خلاف سيد جمال كه به انقلاب جهانى اسلام مىانديشيد، بيشتر طرفدار اصلاح تدريجى در مصر بود.
سوم: عبده، آموزش و تربيت دينىرا بر آموزش و حركت سياسى مقدم مىدانست «١» در حالىكه سيّد جمال معتقد بود آگاهى سياسى مقدمه چنين حركتىاست.
پيراستن عقيده مسلمانان از هر گونه شرك و خرافه، هماهنگ كردن دين با مقتضيات زمان و دستيابى به توسعه و اتحاد ملتهاى مسلمان براى مقابله با خطر غرب سه شعار اساسى سيد جمالالدين بود كه به ترتيب حركتهاى اسلامى سلفيه (مانند جنبش سنوسى)، تجديد خواهى (مانند جنبش مهدويه) و پان اسلاميسم «٢» (مانند جنبش هندى خلافت) را در جهان اسلام پديد آورد.
٤- جنبش هندى خلافت جنبش هندى خلافت در پاسخ به ضعف و زوال مقام و منصب خلافت درامپراتورى عثمانى در سال ١٢١٩ ه. ش./ ١٨٤٠ م. و به صورت بارز و آشكار در سال ١٢٩٨ ه. ش./ ١٩١٩ م.