ازبكستان تشكيل داد. وى با قلم و زبان تبليغ، مردم را از ماهيت ضدانسانى و ضد دينى دو امپرياليستِ انگليس و شوروى سابق آگاه مى‌كرد به همين سبب انگليسى‌ها براى سر او پنج هزار ليره استرلينگ جايزه تعيين كردند، و در همان حال توسط كا. گ. ب به جرم دشمنى با خلق و جاسوسى براى انگليسيها دستگير و پس از ٨ سال شكنجه در زندان، در سال ١٣٢٤ ه. ش./ ١٩٤٥ م. و در سن ٥٨ سالگى اعدام گرديد. «١» از رهبران ديگر حركت اسلامى آسياى مركزى و قفقاز، «اسماعيل بيك» است. وى موج جديدى از گرايش به سوى اسلام را با چاپ نشريه اى به نام «ترجمان»، در فاصله سالهاى ١٢١٧ تا ١٢٩٦ ه. ش./ ١٨٣٨ تا ١٩١٧ م. پديد آورد. او علاوه بر ترجمان، مجلاتى چون «دنياى زن»، «دنياى جوانان» را به زبان تركى و «نشريه نهضت» را به زبان عربى درقاهره منتشر مى‌كرد. اسماعيل بيك كه سرپرستى تعدادى از مدارس علميه را بر عهده داشت، خواهان اعطاى حق برابر به مسلمانان در برابر روسها بود. «٢» رهبران فعلى جنبش اسلامى را روحانيون جوان تشكيل مى دهند. اين گروه، اقدام به بركنارى روحانيون وابسته به دولت از مؤسسات و تشكلات اسلامى كرده و نهضت اسلامى را به صورت مردمى تر درآورده اند. امّا رهبران جديد و انقلابى، با كارشكنىِ روحانيونى مواجهند كه قبلًا در دولت بوده اند و يا از طريق وهابيت پشتيبانى مى‌شوند. «٣» بازتاب و ثمرات جنبش اسلامى‌ دستاوردهاى مبارزه طولانىِ مردم مسلمان آسياى مركزى و قفقاز، متعدد است.
برخى از مهمترين آنها را مى‌توان به اين شرح بر شمارد.
الف- حفظ ارزشهاى اسلامى و اصالت فرهنگى: مسلمانان پس از ساليان دراز سلطه ضد اسلامى و دينى تزارها و كمونيستها، اصالت فرهنگ اسلامى خود را حفظ