مردم در مساجد، فراگيرى قرآن، انجام فرائض، شعاير اسلامى و ... دست زدند. «١» مخالفت تزارها صرفاً متوجه اسلام انقلابى بود، آنها با اسلام مسالمت جو و نيز با ساير اديانى كه مخالفتى با سلطه روسها نداشتند، موافق بودند. حتى اين دسته از اديان را به عنوان وسيله اتحاد و يكپارچگى بين مليتها واقوام مختلف مورد تشويق قرار مى‌دادند.
اما كمونيستها بر خلاف تزارهاى مسيحى، مخالف دين بودند؛ زيرا به عقيده آنها دين افيون توده‌ها بود. «٢» كمونيستها (بلشويكها) از پشتيبانى مسلمانان در نيل به قدرت بهره مند بودند، امّا برخلاف تضمينى كه درباره آزادى عمل گروههاى مذهبى و عدم تعرض به جان ومال كارگران مسلمان دادند، همزمان با دين‌زدايى در ايران (رضاخان) و تركيه (آتاتورك)، به دين زدايى از زندگى فردى و جمعى مردم شوروى (سابق) و منع فعاليت سياسى مسلمانان اقدام كردند. در اين راستا به غدغن ساختن زيارت حج، بستن مساجد، تعطيلى دادگاههاى شرع، انحلال سازمان اوقاف، جلوگيرى از چاپ قرآن، منسوخ نمودن خط عربى، ممنوع كردن تعليمات دينى به جوانان كمتر از هجده سال و ... اقدام كردند. «٣» با اينكه مسلمانان براى حفظ دين خود بسيار در تنگنا و فشار بودند، سعى كردند به هر طريق ممكن ارزشهاى مذهبى خود را حفظ كنند. امتناع مسلمانان از ازدواج غير شرعى و خوددارى از ثبت قانونى آن در دواير دولتى كه طبق قانون موظف به انجام آن بودند، نمونه اى از مبارزه با خدازدايى در جامعه شوروى سابق بود. «٤» ب- تصرف سرزمينهاى اسلامى و جداساختن آنها از ايران و امپراتورى عثمانى: در اجراى وصيتنامه «امپراتور پطر كبير» مبنى بر لزوم دراختيار داشتن آبهاى گرم جنوب، توسعه ارضى روسها به سوى آسياى مركزى و قفقاز از سال ٩٣١ ه. ش./ ١٥٥٢ م. با