محسوب مى‌شود. «١» علاوه بر آن فقدان آزاديهاى سياسى، مشكلات مالى و اقتصادى، محدوديت فعاليتهاى اجتماعى‌زنان، ضعف «سپاه ينى‌چرى» «٢» و فعاليتها و اقدامات ناسيوناليستهاى ترك به رهبرى آتاتورك در انحطاط امپراتورى عثمانى مؤثر بوده‌اند.
ب- دين زدايى آتاتورك: ملى گرايان ترك به رهبرى مصطفى كمال پاشا (آتاتورك) كه ضعف و سپس فروپاشى امپراتورى عثمانى در پايان جنگ جهانى اوّل را ناشى از سيستم خلافت مى‌دانستند، درسال ١٣٠١ ه. ش./ ١٩٢٢ م. سلطنت را از خلافت جدا كردند، بگونه‌اى كه از آن پس سلطان عثمانى ديگر خليفه مسلمين نبود. يك سال بعد از آن جمهورى تركيه را جايگزين خلافت عثمانى نمودند. بعلاوه درسال ١٣٠٣ ه. ش./ ١٩٢٤ م.
خلافت را به كلى‌ جنبشها و نهضت‌هاى سياسى اسلام معاصر ١٦٦ آثار نهضت اسلامى سياهان ص : ١٦٦ منحل كردند. پس از آن، آتاتورك دست به اقداماتى چون ممنوع سازى كاربرد خط و گويش عربى حتى در نماز «٣»، جايگزينى قانون مدنى سوئيس، قانون جزايى ايتاليا و قانون بازرگانى آلمان به جاى قوانين اسلامى، ممنوعيت حجاب، انحلال دادگاههاى اسلامى، تغيير تقويم و سال هجرى شمسى به ميلادى زد. «٤» وى بدين سان تركيه را مبدل به يك كشور غربى نمود و دين اسلام را از صحنه سياسى كشور به كلى كنار گذاشت. «٥» ضديت آرا، انديشه ها و اقدامات مصطفى كمال پاشا (كماليسم) با اسلام وعقايد جمعيت بيش از ٩٥ درصدى مسلمانان و نيز ناتوانى كماليسم در دستيابى به توسعه همه جانبه ازجمله عواملى بود كه پس از مرگ آتاتورك و به ويژه بعد از جنگ جهانى دوم منجر به پيدايش فضاى باز سياسى نسبى و گرايش عميق تر به سوى اسلام گرديد. همين پديده به افزايش قدرت حزب جديد التأسيس (حزب دموكرات) مدد رساند، بگونه‌اى كه اين حزب در انتخابات پارلمانى نيمه اوّل دهه ٣٠ ه. ش./ ٥٠ م. به پيروزى دست‌