درس يازدهم: حيات مجدد اسلام در آسياى مركزى و قفقاز «١» على رغم سلطه ضد اسلامى تزارها، و بعد از آن حاكميت ضد دينى كمونيستها و در سالهاى اخير حكومت سكولاريستى ملى گراها، اسلام در آسياى مركزى و قفقاز زنده ماند و به صورت اساسى ترين منشأ رفتار سياسى مردم اين منطقه از جهان خودنمايى كرد. به همين جهت بررسى نقش اسلام در حيات سياسى مردم آسياى مركزى و قفقاز براى درك كلى توانايى اسلام در ايجاد و هدايت تحولات اجتماعى اجتناب ناپذير است.
علل پيدايش حركت اسلامى‌ اساسى ترين علل پيدايش حركت اسلامى را مى توان در موارد زيرخلاصه كرد:
الف- اسلام زدايى تزارها ودين زدايى كمونيستها: تزارها طى چند قرن امپراتورى مسيحى خود تصرف سرزمينهاى اسلامىِ مركزى و قفقاز و بخشهايى از ايران وامپراتورى عثمانى را به منظور توسعه تزاريسم و اثبات برترى نژاد روس براى دستيابى به آبهاى گرم جنوب «٢» آغاز وتداوم بخشيدند. روسهاتنها راه براى استيلاى طولانى بر مسلمانان را در دورنگاه داشتن آنها از اسلام واقعى وانقلابى ارزيابى كردند. براى تحقق اين هدف به طرح و اجراى انواع برنامه ها و سياستها مانند مجبور كردن مسلمانان به ثبت نام فرزندانشان در مدارس روسى، به تمسخر گرفتن عبادات، مراسم مسلمانان. شركت‌