يكى از نكات مهم و قابل توجّه در زندگى ابليس، معرفت او نسبت به صفات جمال و جلال الهى است. پس از اينكه ابليس از درگاه خداوند رانده شد و از خداوند مهلت گرفت، عرض كرد: «گفت: به عزّتت سوگند، همه آنان را گمراه خواهم كرد، مگر بندگان خالص تو».[٢]

اين سوگند نشان دهنده اين است كه شيطان پس از سال‌ها عبادت در درگاه خداوند، به صفات حضرت حق مانند عزّت و جلال آگاهى دارد. جالب اينكه شواهد و قرائن نشان مى‌دهند كه وى از آن زمان تاكنون به عهد خود وفادار بوده و براى گمراه كردن بندگان از هيچ تلاشى دريغ نكرده است.

آزمايش آدم توسط شيطان‌

آغاز زندگى آدم و حوّا در بهشت، با رانده شدن ابليس از درگاه خداوند هم‌زمان بود. زندگى آن دو در بهشت، چنين توصيف شده است: «امّا تو در بهشت راحت هستى! و براى تو اين است كه در آن گرسنه و برهنه نخواهى شد، در آن تشنه نمى‌شوى، و حرارت آفتاب آزارت نمى‌دهد!».[٣]

ايشان اجازه بهره‌مندى از همه نعمت‌هاى بهشتى را داشتند جز يك مورد: «و گفتيم: اى آدم! تو با همسرت در بهشت سكونت كن، از (نعمت‌هاى) آن، از هر جا مى‌خواهيد، گوارا بخوريد (امّا) نزديك اين درخت نشويد كه از ستمگران خواهيد شد».[٤] وى با استفاده از اين دستور خداوند مقدّمات گمراه كردن آدم و حوّا را فراهم كرد، خود را به شكل فردى دلسوز و فداكار نشان داد و به آدم گفت: «ولى شيطان او را وسوسه كرد و گفت: اى آدم! آيا مى‌خواهى تو را به درخت زندگى جاويد و ملكى بى‌زوال راهنمايى كنم»؟[٥] سپس شيطان آن دو را وسوسه كرد، تا آنچه را از اندامشان پنهان بود، آشكار سازد و گفت: «پروردگارتان شما را از اين درخت نهى نكرده مگر بخاطر اينكه (اگر از آن بخوريد،) فرشته خواهيد شد، يا جاودانه (در بهشت) خواهيد ماند».[٦]

سرانجام شيطان با قسم دروغ آن دو را فريفت و باعث رانده شدن آنها از بهشت شد همان طور كه آدم را باعث رانده شدن خويش از مقام قرب الهى مى‌دانست.

نكته مهمّى كه همه ما بايد بدان توجّه داشته باشيم، اين است كه اوّلين خصلتى كه باعث رانده شدن از درگاه خداوند مى‌شود، غرور، تكبّر و حسد ورزيدن بود. همچنين نخستين كارى كه شيطان براى گمراه كردن انسان انجام داد، ظاهرسازى و دروغ بود.

حربه‌هاى شيطان در طول تاريخ‌

در آيات متعدّدى از قرآن و احاديث فراوانى كه به دست ما رسيده، حربه‌هاى شيطان براى گمراه كردن انسان بيان شده‌اند، كه به طور خلاصه از آنها با عنوان رذايل اخلاقى ياد مى‌شود و شامل تمامى مواردى است كه از آنها با تعبير حرام در اخلاق، فقه و ... ياد شده است.

امام صادق (ع) در روايتى به دوستان خود هشدار مى‌دهد و آنها را از خطر دام‌هاى شيطان آگاه مى‌سازد: اى عبدالله! ابليس دام‌هايش را در دنياى فريبنده فقط به قصد شكار دوستان ما پهن كرده است. امام صادق (ع) به عبدالله بن جندب هشدار مى‌دهد كه مواظب شكارگاه‌ها و دام‌هاى شيطان باشد: «اى پسر جندب! شيطان مكان‌هايى براى شكار دارد. مواظب دام‌ها و شكارگاه‌هاى او باشيد! امّا ابزار شكار او، ايجاد مانع در نيكى به برادران و دام‌هاى شيطان خفتن از انجام نمازهاى واجب است».[٧]

موفقيت شيطان در آخرالزّمان‌

با كمى دقّت در اطراف خود مى‌توان به خوبى مشاهده كرد، شيطان در آخرالزّمان موفقيّت‌هاى بيشترى در گمراه كردن بندگان خداوند به دست آورده است. به عنوان مثال قرن‌هاى قبل، در روايات، از اين موفقيّت پيش‌گويى شده بود كه روايت متعدد بيان كننده بحران‌هاى اخلاقى و اجتماعى در آخرالزّمان گوياى اين مطلب هستند. پرداختن به تمام اين رذايل در بحران‌ها از عهده اين مطلب خارج است و تنها به ذكر يك روايت در اين رابطه اكتفا مى‌كنيم. در روايتى كه ابن عباس نقل كرده، پيامبر اكرم (ص) در حجة الوداع، برخى از نشانه‌هاى آخرالزّمان را براى اصحاب چنين بيان كردند: «... ضايع و تباه كردن نمازها، تبعيت از شهوت‌ها، متمايل شدن به هواهاى نفسانى، تكريم و بزرگداشت ثروتمندان و مال پرستان، فروريختن دين به قيمت دنيا، اعتماد كردن مردم به خيانت‌كاران، ختم هر چيزى به دروغ، شخص‌