شيطان مانند ساير جنّيان از آتش آفريده شده است؛ چنان كه در قرآن كريم چنين مى‌خوانيم: «و ياد كن هنگامى كه به فرشتگان گفتيم، آدم را سجده كنيد. پس همه، جز ابليس سجده كردند كه از گروه جنّيان بود و از فرمان پروردگارش سرپيچيد. آيا با اين حال، او و نسلش را به جاى من به دوستى مى‌گيريد و حال آنكه آنها دشمن شمايند».[١]

امّا برخى به استناد آيه فوق و اين آيه: «چون فرشتگان را فرموديم براى آدم سجده كنيد پس بجز ابليس- كه سر باززد و كبر ورزيد و از كافران شد- همه به سجده درافتادند»،[٢] معتقدند كه شيطان از ملائكه بوده است. در پاسخ به اين افراد بازهم به آيه ٥٠ سوره كهف اشاره مى‌كنيم كه خداوند در اين آيه براى شيطان فرزند قائل شده است، حال آنكه تحقّق اين صفت براى فرشتگان محال است. در آيات و روايات براى ردّ عقيده اين گروه دلايل متنوّع ديگرى هم بيان شده است علاقه‌مندان مى‌توانند به تفاسير و ذيل آيات مربوط به ابليس مراجعه نمايند.

عبادت ابليس‌

ابليس به سبب زيادى عباداتش، به مقام ملائكه ارتقا يافته بود. اميرمؤمنان، حضرت على (ع) دراين باره فرموده‌اند: «از آنچه خداوند نسبت به ابليس انجام داد عبرت گيريد، زيرا اعمال فراوان و كوشش‌هاى مداوم او را با تكبّر از بين برد. او شش هزار سال عبادت كرد كه مشخص نيست از سال‌هاى دنيا يا آخرت است، امّا با ساعتى تكبّر، همه را نابود كرد.[٣] شش هزار سال به حساب روز و سال‌هاى دنيا، زمانى بسيار طولانى است امّا اگر به حساب روز و سال آخرت باشد كه حضرت على (ع) بدان شاره داشته اند، با توجه به آيه ٤ سوره معارج مى‌توان گفت، شيطان سى ميليون سال، خداوند را عبادت كرده است.

امتحان ابليس از طريق حضرت آدم‌

همان طور كه ديديم، طبق آيات قرآن، پس از اتمام آفرينش آدم، خداوند به فرشتگان دستور داد كه بر آدم سجده كنند. همه ملائك گوش به فرمان خداوند بوده، به آدم سجده كردند، مگر شيطان. او تكبّر ورزيد و از فرمان خداوند سرپيچى كرد. غرور او مانع تواضع و فروتنى در برابر خداوند بود. حضرت على (ع) در اين باره چنين فرموده اند: «شيطان بر آدم، به جهت خلقت او از خاك، فخر فروخت و با تكبّر به اصل خود كه از آتش است، دچار تعصّب و غرور شد. پس شيطان دشمن خدا و پيشواى متعصّب‌ها و سرسلسله متكبّران است كه اساس عصبيت را بنا نهاد و بر لباس كبريايى و عظمت با خداوند در افتاد. لباس بزرگى را برتن پوشيد و پوشش تواضع و فروتنى را از تن به در آورد.[٤]

شيطان خود را برتر از انسان مى‌دانست. خداوند به او فرمود: «در آن هنگام كه به تو فرمان دادم، چه چيز تو را مانع شد كه سجده كنى؟» گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفريده‌اى و او را از گل!»[٥] به عقيده وى، خاك از آتش و انسان از شيطان پست تر است. بنابراين عقيده، شيطان در مقابل فرمان خداوند، ايستادگى كرد.

نتيجه اين غرور و خود بزرگ بينى، رانده شدن از درگاه حضرت حق بود. گفت: «از آن (مقام و مرتبه‌ات) فرود آى! تو حق ندارى در آن (مقام و مرتبه) تكبّر كنى! بيرون رو، كه تو از افراد پست و كوچكى!»[٦] ابليس از اين زمان كينه انسان را به دل گرفت و به حضرت بارى تعالى عرض كرد: «گفت: پروردگارا! مرا تا روزى كه انسان‌ها برانگيخته مى‌شوند مهلت ده! فرمود: تو از مهلت داده‌شدگانى ولى‌