گزیده ای از تربیت و اخلاق در نَهج البَلاغه و غُرَرُالحِکَم - پوریزدی، رحمت - الصفحة ٢٣ - راه شناخت عاقل و احمق

خوبى‌ها ١ . همانا ارزشمندترين بى‌نيازى عقل است، ٢- و بزرگ‌ترين فقر بى‌خردى است، ٣- و ترسناك‌ترين تنهايى خودپسندى است. ٤- و گرامى‌ترين ارزش خانوادگى، اخلاق نيكوست.

هشدارها ١- پسرم! از دوستى با احمق بپرهيز، چراکه مى‌خواهد به تو نفعى رساند امّا دچار زيانت مى‌كند. ٢- از دوستى با بخيل بپرهيز، زيرا آنچه را كه سخت به آن نياز دارى از تو دريغ مى‌دارد. ٣ - و از دوستى با بدكار بپرهيز، كه با اندك بهايى تو را مى‌فروشد. ٤ - و از دوستى با دروغ‌گو بپرهيز، كه او به سراب ماند: دور را به تو نزديك و نزديك را دور مى‌نماياند.[١]

چهار قسمت اول مربوط به صفات اخلاقى و امر است و چهار قسمت دوم مربوط به امور رفتارى و نهی است؛ و این هشت دستور در سرنوشت و سربلندی انسان تأثیر شگفتی دارد.

راه شناخت عاقل و احمق‌

قَالَ ٧ : لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ‌؛

زبان عاقل در پشت قلب اوست و قلب احمق در پشت زبانش قرار دارد.[٢]

اين از سخنان ارزشمند و شگفتی‌آور است، كه عاقل زبانش را بدون مشورت و فكر و سنجش رها نمى‌سازد، امّا احمق هر چه بر زبانش آيد مى‌گويد بدون فكر و دقّت، پس زبان عاقل از قلب او و قلب احمق از زبان او فرمان مى‌گيرد.[٣]

[١] . نهج البلاغه، حکمت، ٣٨.

[٢] . ح ٤٠.

[٣] . شرح سید رضی، نهج‌البلاغه، ح ٤٠.