موضع‌گيرى ضد و نقيض حزب در مقابل مسائل مختلف داخلى و خارجى و پيروى از شوروى، باعث شد عده‌اى از اعضاى برجسته حزب در سيزدهم بهمن‌ماه ١٣٢٦ با اعلام انشعاب از حزب توده، تشكيلات جديدى به‌نام «حزب سوسياليست ايران» را تشكيل دهند.

پس از تيراندازى ناصر فخرايى به شاه در پانزدهم بهمن ١٣٢٧ در دانشگاه تهران و كشته شدن او به دست محافظان شاه و پيدا شدن كارت حزب توده در جيب او، بلافاصله حزب توده غيرقانونى اعلام شد و تعدادى از سران آن دستگير شدند و تعدادى نيز به شوروى فرار كردند.

حزب توده در جريان نهضت ملى‌شدن نفت، با اقدامات خرابكارانه و منافقانه و به راه انداختن راهپيمايى براى در مخالفت با ملى‌شدن نفت شمال، بار ديگر ماهيت ضدملى و منحرف خود را نشان داد.

حزب با اطلاع كامل از وقوع كودتاى ٢٨ مرداد ١٣٣٢ و در اختيار داشتن هفتصد افسر در نيروهاى مسلح، به‌دستور شوروى از هرگونه اقدام به نفع مردم و كشور خوددارى كرد. پس از كشف شبكه مخفى نظامى و دستگيرى شمارى از كادر مركزى، به‌استثناى تعداد كمى از آنان، بيشتر افراد با نوشتن ندامت‌نامه، همكارى با ارگان‌هاى رژيم شاه، از جمله ساواك، راديو و تلويزيون، مطبوعات، مراكز فرهنگى و تبليغاتى را تا پيروزى انقلاب اسلامى ادامه دادند.

پس از كودتا، حزب توده هيچ‌گونه فعاليتى بر ضدرژيم شاه نداشت؛ زيرا روسيه در هماهنگى با آمريكا و انگليس، منافعى در ايران به‌دست مى‌آورد كه همكارى‌هاى تجارى، صنعتى و خريد گاز و حتى فروش مقدارى سلاح، بخشى از اين منافع بود.

حزب توده به پيروى از سياست روسيه، انقلاب شاه و مردم را تأييد و امام خمينى قدس سره را مرتجع و طرفدار فئودال‌ها (زمين‌داران بزرگ) معرفى كرد و با تأييد كشتار پانزدهم خرداد، مردم را از عوامل فئودال‌ها معرفى كرد كه بايد سركوب شوند.[١]

[١]. در نيمه دوم سال ١٣٥٧ با نزديك شدن پيروزى انقلاب اسلامى ناگهان حزب توده همكارى و همراهى خود را با اسلام، امام و انقلاب اسلامى اعلام و تقاضاى محاكمه دولت و خائنان را نمود. پس از پيروزى انقلاب فعاليت‌هاى گسترده حزب با كمك‌هاى شوروى و در شرايط خاص كشور با شعار طرفداراى از جمهورى اسلامى، اطاعت از امام خمينى قدس سره و يكسان بودن اسلام و ماركسيسم آغاز شد.( نشريه مردم، شماره ٧، تاريخ ٥/ ٢/ ١٣٥٨.)

در نيمه دوم سال ١٣٦١ با كشف مدارك و اسناد و پى‌گيرى دستگاه‌هاى اطلاعاتى و انتظامى جمهورى اسلامى طرح توطئه و كودتاى حزب افشا شد. همچنين با اطلاعات به‌دست آمده از« كوزيكچين» وابسته اطلاعاتى و رئيس سازمان« ك. گ. ب» شوروى در خاورميانه، كليه شبكه نفوذ و كادر مركزى و اعضاى مؤثر دستگير و سرانجام حزب توده براى هميشه در داخل كشور منحل و متلاشى گرديد. پس از آن تعداد معدودى در خارج از كشور به‌نام« راه توده» فعاليت ضعيفى را آغاز كردند. اين گروه هيچ‌گونه هويت ايدئولوژيك و اعتقادى ندارند و موضع آنها فقط ضديت با جمهورى اسلامى است