انگليس مجبور به خروج نيروهايش از ايران شد، با زمينه‌سازى قبلى و به كمك حزب توده، طرح تجزيه آذربايجان و كردستان را به رهبرى جعفر پيشه‌ورى به اجرا درآورد.[١]

پيشه‌ورى، رئيس فرقه دموكرات آذربايجان، به بهانه ردّ اعتبارنامه‌اش در مجلس چهاردهم در سال ١٣٢٤ طرح تجزيه آن ايالت را به اجرا درآورد. فرقه دموكرات با كشتار و خفقان در منطقه‌اى كه سوابق مذهبى عميقى داشت، حكومت ديكتاتورى پرولتاريا (طبقه كارگر) وابسته به كمونيسم بين‌المللى را اعلام كرد و آزادسازى بقيه ايالات ايران را براى برقرارى نظام سوسياليسم با اعلام تجزيه كردستان به مركزيت مهاباد، به رهبرى قاضى محمد دنبال كرد.

گردانندگان فرقه دموكرات آذربايجان و ساير سرسپردگان به شوروى، تصورشان اين بود كه با قتل‌عام چند هزار نفر، خراب كردن مساجد و يا تبديل آنها به موزه و سالن رقص و باشگاه جوانان، روحيه مذهبى و ملى مردم را از بين مى‌برند. به اين ترتيب فرهنگ مقاومت و هويت اسلامى كه بزرگترين سد و مانع آنان براى سلطه بر ايران بود، به فرهنگ سوسياليستى تبديل مى‌شود! صرف‌نظر از فعاليت‌هاى ديپلماتيك و رقابت قدرت‌هاى بزرگ، مى‌توان مقاومت مردم و علما در داخل آذربايجان را مهم‌ترين عامل شكست فرقه دموكرات و طرح تجزيه ايران برشمرد.

قوام‌السلطنه كه داراى سوابق طولانى در صحنه سياسى و در پست‌هاى نخست‌وزيرى و وزارت بود، بلافاصله پس از انتخابش به نخست‌وزيرى در بهمن‌ماه ١٣٢٤، در سفرى به مسكو، با استالين درباره روابط دو كشور، اوضاع منطقه و قضيه نفت مذاكره كرد. همچنين قصد خود را از تشكيل يك دولت ائتلافى با حضور وزرايى از حزب توده به اطلاع او رسانيد.

[١]. فرقه دموكرات كردستان در آبان‌ماه ١٣٢٤ به‌دست ملامصطفى بارزانى تشكيل و در ٢٤ آذر همان سال حكومت كردستان مستقل اعلام شد. سران فرقه دموكرات كردستان پس از خروج نيروهاى شوروى به آن كشور فرار كردند. پس از كودتاى عبدالكريم قاسم، ملامصطفى به عراق مى‌رود و با كمك آمريكا و ساواك ايران با حكومت جديد مى‌جنگد. اين درگيرى‌ها نتيجه‌اى نداشت جز كشته شدن ٢٥ هزار نفر. درپى مصالحه رژيم شاه و رژيم بعثى عراق، ملامصطفى به ايران مى‌آيد و درگيرى‌ها در سال ١٣٥٣ خاتمه مى‌پذيرد