طلبه‌اى جوان معروف به ميرزا كوچك‌خان، متولد دهه ١٢٥٠ در محله استادسراى رشت كه تحصيلات خود را در رشت و تهران گذرانده بود، در مواجهه با اوضاع دهه‌هاى ٨٠ و ٩٠، با اتكا به دانش دينى و همت شخصى، حركت آزادى‌خواهانه و استقلال‌طلبانه خود را در سال ١٢٩٣ آغاز كرد. ميرزا كوچك خان كه در جريان جنبش مشروطيت و مبارزه با مستبدان از سال ١٢٨٤ تا آن هنگام فعاليت‌هاى گسترده‌اى داشت در اين زمان تصميم به تأسيس حكومت اسلامى گرفت.

ميرزا، گروهى به نام «كميته اتحاد اسلام» تشكيل داد و هدف و روش مبارزه را بيان كرد و مردم را به مقاومت در مقابل حكام قاجار و عوامل روس و انگليس فراخواند. او هدف خود را تحقق حكومت اسلامى بيان كرد و براى نجات ايران و سرنگونى حكومت فاسد قاجار شيوه مبارزه مسلحانه را برگزيد. دو قدرت استعمارى مى‌دانستند كه هدف ميرزا، قطع نفوذ و سلطه خارجى است، بنابراين براى شكست او متحد شدند و عوامل آنها چه به شكل نفوذى در داخل نيروهاى جنگلى و چه به صورت نيروهاى دولتى، جنگ را تا رسيدن به هدف ادامه دادند.

نهضت اسلامى ميرزا كوچك‌خان، معروف به «نهضت جنگل» با دو تحول بزرگ همزمان شد، كه اوضاع را در ايران و به ويژه گيلان تحت‌تأثير قرار داد. پيروزى‌هاى روسيه در آغاز جنگ جهانى اول، مشكلات زيادى براى نهضت جنگل در پى داشت. هر چند سقوط امپراتورى روسيه و تشكيل دولت شوروى، خروج نيروهاى روسى از ايران و لغو كليه قراردادهاى تحميلى را به دنبال داشت، ولى به علت بعضى اشتباهات، از جمله اعتماد به عناصر و عوامل غيرمسلمان، نهضت با ضربات پى در پى مواجه شد.

كودتاى انگليسى، به سركردگى رضاخان در سوم اسفند ١٢٩٩ و خيانت‌هاى بعضى افراد و دوستان نزديك ميرزا، زمينه‌ساز شكست نهضت در مقابل نيروهاى اعزامى از مركز گرديد.