با دستگيرى امام در سحرگاه پانزدهم خرداد و انتشار خبر آن، بسيارى از مردم متدين و مبارز ناراحت و خشمگين شدند. قيام تاريخى و شجاعانه مردم مسلمان و فداكار، از تمامى اقشار و با انگيزه دينى و با شعار «يا مرگ يا خمينى» كه در روز پانزدهم خرداد ١٣٤٢ اتفاق افتاد، كاملًا غيرمنتظره و پيش‌بينى نشده و خودجوش بود و پى‌آمدهاى مهمى داشت كه هيچ‌يك از كارشناسان و تحليلگران رژيم شاه و آمريكا تصور درستى از آن نداشتند. به‌گونه‌اى كه مى‌توان گفت پانزدهم خرداد نقطه عطفى در تاريخ معاصر ايران و سرآغاز جريان نيرومندى شد كه تحولات گسترده‌اى را در ايران، جهان اسلام و در صحنه بين‌المللى در پى داشت.[١]

آنچه درباره قيام مردم در پانزدهم خرداد بيشتر مورد بحث قرار مى‌گيرد، فداكارى، خودجوشى و شهادت يا زخمى شدن تعدادى از مردم است و آنچه كمتر مورد توجه واقع مى‌شود، تحول كيفى و عميقى است كه در آن روز در روند مبارزات ضداستعمارى مردم شكل گرفت و تا چندين دهه نيروى محركه اسلام سياسى، اسلام خمينى، اسلام ايرانى و به تعبير رايج در غرب، بنيادگرايى اسلامى شد.

ارتشبد فردوست، در اين‌باره مى‌نويسد:

... نكته‌اى كه بايد متذكر شوم، ناآشنايى و بى‌اطلاعى عجيب مسئولين اطلاعاتى و امنيتى كشور و شخص محمدرضا از حركت‌هاى مردمى بود. در آن زمان محمدرضا مسئله روحانيت را جدى نمى‌گرفت ... لذا ساواك نمى‌توانست اطلاعات و تحليل جامعى از اوضاع كشور داشته باشد. درباره تظاهرات پانزدهم خرداد، حتى شب قبل از آن اداره كل سوم [ساواك‌] و شهربانى هيچ اطلاعى نداشت ... تا ظهر پانزدهم خرداد هم محمدرضا، هم آمريكايى‌ها و هم انگليسى‌ها تظاهرات را يك طرح براندازى وسيع و سازمان‌يافته مى‌دانستند و به‌شدت دستپاچه بودند.[٢]

[١]. براى آگاهى از جزئيات قيام تاريخى و سرنوشت‌ساز پانزدهم خرداد ١٣٤٢ بنگريد به: جواد منصورى، قيام ١٥ خرداد به روايت اسناد

[٢]. حسين فردوست، ظهور و سقوط سطلنت پهلوى، ص ٥٢٠- ٥١٠