شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٢٨٠ - ٥- آيا اجمال مخصص در عام سرايت مىكند

رفته،يا خير،باقى در تحت عام است؟

مثلا مى‌دانيم كه فاسق يعنى(من ارتكب الكبائر أو أصرّ على الصغائر؛ولى نمى‌دانيم كه آيا زيد عالم،مرتكب كبيره،يا مصر بر صغيره است يا نيست؟اجمال در مصداق مخصص است و از آن تعبير مى‌شود به«شبهۀ مصداقى».يا مثلا مى‌دانيم كه مراد از تغير،خصوص تغير حسى است ولى نمى‌دانيم كه اين آب كه دبس متنجس در او ريخته‌اند و رنگش عوض شده،آيا تغير محسوس مال شيره است يا مال نجاست است؟يا مثلا مى‌دانيم كه مراد از تغير،اعم از حسى و تقديرى است ولى نمى‌دانيم كه اين آب آيا متغير به نجاست شده يا نشده است؟

حال،از آنجا كه اين دو قسم از اجمال و شبهه،هركدام احكام خاصى دارند،لذا هركدام را در باب مستقل و جداگانه‌اى مطرح مى‌كنيم.

يك.شبهه مفهومى

در شبهۀ مفهوميه كه معنا و مفهوم دليل خاص براى ما مجمل و مردد است،اين دوران و ترديد دوگونه است:

الف.گاهى دوران بين اقل و اكثر است.مانند دو مثال اول كه نمى‌دانيم آيا مراد از فاسق،خصوص مرتكب كبائر و مصر بر صغاير است،يا اعم از مرتكب كبائر و مرتكب صغاير،و آيا مراد از تغير،خصوص تغير حسى است يا اعم از تغير حسى و تقديرى.

ب.و گاهى دوران،بين متباينين است.مانند مثال سوم كه نمى‌دانيم آيا مراد از خالد،خالد بن بكر است يا خالد بن سعد(اقل و اكثر هميشه در مواردى است كه قدر متيقن در كار است كه اقل باشد،و ما زاد برآن مشكوك است كه اكثر باشد،ولى در متباينين،قدر متيقن در كار نيست).

در هريك از اين دو صورت،گاهى مخصص،متصل است،و گاهى منفصل است.

روى‌هم‌رفته ،چهار قسم پيدا مى‌شود كه اين اقسام فى الجملة(نه بالجمله)با يكديگر اختلاف دارند،لذا هركدام را جداجدا ذكر مى‌كنيم:

١.الدوران بين الاقل و الاكثر و المخصص متصل.مثل أكرم العلماء الا الفساق منهم.